ForumCAD
Teknik Şartname Serisi — FCAD-TS-066
Endüstriyel
Termal İzolasyon
Teknik Şartnamesi
Bu Şartname Kimlere Hitap Eder?
Petrokimya, enerji, gıda, ilaç ve kimya sektörlerinde proses tesisi tasarlayan proses ve mekanik mühendislerine; izolasyon işi ihale eden proje yöneticilerine; uygulamayı denetleyen saha mühendislerine; teklif hazırlayan izolasyon firmalarına. Malzeme seçiminden CUI önlemeye, kalınlık hesabından kaplama detayına — endüstriyel izolasyonun tüm disiplinleri bu şartnamede bir arada.
Şartname İçindekiler
- Madde 1 — Kapsam ve Uygulama Alanları
- Madde 2 — Atıfta Bulunulan Standartlar
- Madde 3 — Sıcaklık Sınıfı ve Malzeme Seçimi
- Madde 4 — İzolasyon Altı Korozyon (CUI) Önleme
- Madde 5 — Tasarım ve Kalınlık Hesabı
- Madde 6 — Sıcak Sistem İzolasyonu (T3–T6)
- Madde 7 — Soğuk Sistem İzolasyonu (T1–T2)
- Madde 8 — Kaplama (Jacketing / Cladding) Sistemi
- Madde 9 — Ekipman (Tank, Kazan, Isı Eşanjörü) İzolasyonu
- Madde 10 — Çıkarılabilir İzolasyon Blanket Sistemi
- Madde 11 — Personel Koruma İzolasyonu
- Madde 12 — Montaj Gereksinimleri ve Uygulayıcı Yeterliliği
- Madde 13 — Test, Muayene ve Kabul Prosedürü
- Madde 14 — Reddedilme Kriterleri
- Madde 15 — Garanti ve As-Built Dokümantasyon
- Madde 16 — Bakım, Muayene ve CUI İzleme Programı
- Sık Sorulan Sorular
Madde 1 — Kapsam ve Uygulama Alanları
Bu şartname; endüstriyel tesislerde proses boruları, ekipmanlar (ısı eşanjörleri, reaktörler, pompalar, kompresörler), depolama tankları, kazanlar, fırınlar ve endüstriyel hava kanallarına uygulanan termal izolasyon sistemlerinin malzeme, tasarım, uygulama ve muayene gereksinimlerini kapsar.
Endüstriyel termal izolasyon yalnızca enerji tasarrufu aracı değildir. Dört farklı işlev için zorunlu olabilir:
| İşlev | Amaç | Tasarım Kriteri |
|---|---|---|
| Isı Kaybı Azaltma | Enerji verimliliği, proses sıcaklığını koruma | İzin verilen maks. ısı kaybı (W/m) |
| Personel Koruma | Dokunma yüzey sıcaklığının sınırlanması | Maks. yüzey sıcaklığı 60°C (ISO 15665) |
| Yoğuşma Önleme | Soğuk yüzeylerde nem birikmesinin engellenmesi | İzolasyon dış yüzeyi çiğ noktasının üzerinde |
| Yangın / Pasif Koruma | Yapısal elemanın yangın altında direncini artırma | Yangın dayanım süresi (dakika) |
Birden Fazla Kriter Varsa — En Büyük Kalınlık Belirleyicidir
Aynı boru hem ısı kaybı hem de personel koruma kriterini karşılamak zorundaysa her iki hesabın verdiği kalınlıklardan büyük olanı uygulanır. Bu hesap proje tasarım aşamasında yapılır; saha kararına bırakılmaz.
Madde 2 — Atıfta Bulunulan Standartlar
| Standart / Doküman | Konu |
|---|---|
| TS EN ISO 12241 | Bina ekipmanı ve endüstriyel tesislerde termal izolasyon — Hesap kuralları |
| TS EN 14303 | Endüstriyel tesisler için mineral yün ürünleri — Gereksinimler |
| TS EN 14305 | Endüstriyel uygulamalar için hücresel cam ürünleri |
| TS EN 14306 | Kalsiyum silikat ürünleri — Endüstriyel ısı yalıtımı uygulamaları (kalsinasyon testleri dahil) |
| TS EN 14707 | Esnek elastomerik köpük boru kabuğu — Endüstriyel tesisler |
| TS EN 14304 | Yüksek sıcaklık vulkanizasyonlu silikon kauçuk esaslı esnek köpük ürünleri (HTV — ayrı malzeme sınıfı) |
| TS EN ISO 8497 | Termal yalıtım — Boru izolasyonunun kararlı hal ısı iletim özelliklerinin tayini |
| NACE SP0198 | İzolasyon Altı Korozyon (CUI) ve yangın koruma kaplamaları altında korozyon kontrolü |
| ASTM C795 | Östenitik paslanmaz çelik ile temas halindeki termal izolasyon — Klorür kısıtlaması |
| ASTM C533 | Kalsiyum silikat boru ve ekipman izolasyonu |
| ASTM C547 | Mineral fiber boru izolasyon kabuğu |
| ASTM C680 | Boru, kaplar ve ekipmanlarda termal iletim hesabı |
| ISO 15665 | Akustik — Boru sistemlerinin gürültü azaltımı ve personel koruma yüzey sıcaklığı |
| VDI 2055 | Endüstriyel tesislerde termal izolasyon (Alman mühendislik standardı) |
| TS EN 15501 | Genleştirilmiş perlit ve vermikülit ürünleri — Endüstriyel ısı yalıtımı |
| EN 10204 | Metalik ürünler için test belgeleri — Tip 3.1 (üretici onaylı) ve Tip 3.2 (bağımsız onaylı) malzeme sertifika tipleri |
| ASTM C692 + C871 | Paslanmaz çelik sistemlerde izolasyon malzemesi klorür + korozyon hızlandırma deneyi (ASTM C795 tamamlayıcıları) |
| CINI B (1.0–5.0) | Commissie Isolatie Nederlandse Industrie — Shell, DOW, Akzo Nobel tarafından oluşturulan endüstriyel izolasyon uygulama kılavuzu: Tasarım (1.0), Malzemeler (2.0), Uygulama (3.0), Kaplama (4.0), Denetim (5.0). Avrupa petrokimya sektörünün fiilî referans standardı. |
| API 2218 | Petrol endüstrisi tesislerinde yangın koruması — İzolasyon ve yangın dayanım gereksinimleri |
| ASTM E119 | Yapı elemanlarının yangın dayanımı deneyi — Endüstriyel izolasyon kaplamaları |
Madde 3 — Sıcaklık Sınıfı ve Malzeme Seçimi
3.1 Sıcaklık Sınıflandırması
| Sınıf | Sıcaklık Aralığı | Sistem Türü | Tipik Uygulama |
|---|---|---|---|
| T1 — Kriyojenik | –270°C ile –100°C | Soğuk (extreme) | LNG, sıvı azot, sıvı oksijen |
| T2 — Soğuk | –100°C ile +10°C | Soğuk | Soğuk depo, amonyak soğutma, chiller boruları |
| T3 — Düşük Sıcaklık | +10°C ile +100°C | Sıcak (düşük) | HVAC, ısıtma tesisatı, sıcak su |
| T4 — Orta Sıcaklık | +100°C ile +300°C | Sıcak (orta) | Buhar boruları, proses ısıtma, yağ ısıtıcılar |
| T5 — Yüksek Sıcaklık | +300°C ile +650°C | Sıcak (yüksek) | Yüksek basınç buharı, fırın boruları |
| T6 — Çok Yüksek Sıcaklık | +650°C üzeri | Sıcak (ekstrem) | Fırın duvarları, rejeneratörler, egzoz sistemleri |
3.2 Malzeme Seçim Tablosu
| Malzeme | Maks. Sıcaklık | Min. Sıcaklık | Uygun Sınıf | Kritik Özellik |
|---|---|---|---|---|
| Cam Yünü (glass wool) | +400–450°C | –200°C | T2, T3, T4 | Düşük maliyet, geniş kullanım. 450°C üstünde bağlayıcı yanar, malzeme çöker. |
| Taş Yünü (stone wool) | +700–750°C | –200°C | T2, T3, T4, T5 | Cam yününden daha yüksek sıcaklık, daha iyi yangın dayanımı. |
| Kalsiyum Silikat | +950°C | –170°C (–50°C altı özel test) | T4, T5, T6 | Yük taşıyabilir, yüksek sıcaklıkta boyutsal kararlılık. Yalnızca sıcak sistemler. |
| Seramik Fiber | +1400°C | — | T5, T6 | Fırın ve egzoz uygulamaları. Düşük ısıl kütle. |
| Mikroporlu İzolasyon | +1100°C | — | T5, T6 | En düşük lambda (0,018–0,025 W/mK). Çok ince kalınlıkla yüksek direnç. |
| Hücresel Cam (cellular glass) | +480°C | –260°C | T1, T2, T3, T4 | Su geçirmez, buhar bariyeri entegre. Soğuk sistemlerde tercih edilir. |
| Esnek Elastomerik Köpük | +105–150°C | –200°C | T2, T3 | Soğuk borularda yoğuşma önleme. Kapalı gözenekli buhar bariyeri entegre. |
| Poliüretan Köpük (PU) | +120°C | –200°C | T1, T2, T3 | Soğuk depo, kriyojenik. Sert (rigid) PUR/PIR: TS EN 14308. Boru kabuğu esnek/yarı sert PU için üretici teknik veri sayfası esas alınır. |
| Aerojel (aerogel) | +650°C | –200°C | T1–T5 | En düşük lambda (0,014–0,020 W/mK). Dar alan uygulamaları. Yüksek maliyet. |
| Perlit (döküm / loose fill) | +870°C | –260°C | T1, T5, T6 | Kriyojenik tanklar ve yüksek sıcaklık fırın dolgusu. Standart: TS EN 15501. |
Usta Der Ki
"Sıcak boru da olsa soğuk boru da olsa izolasyon izolasyon. Aynı cam yününü kullandık, ne farkeder."
Şantiye Gerçeği
Cam yünü 450°C'nin üzerinde bağlayıcısını yakar ve çöker. 600°C buharlı bir boru üzerine standart cam yünü uygulandığında izolasyon 3-6 ay içinde toz haline gelir, defalarca yenilenmek zorunda kalınır. Kalsiyum silikat veya seramik fiber olmadan yüksek sıcaklık uygulaması mümkün değildir. Ayrıca soğuk izolasyonda cam yünü buhar bariyeri olmadan kullanıldığında sistematik olarak su emer ve birkaç ayda termal direncini yitirir.
3.3 Paslanmaz Çelik ile Temas — Klorür Kısıtlaması
Klorür + Paslanmaz Çelik + Nem = Gerilmeli Korozyon Çatlaması (SCC)
Östenitik paslanmaz çelik (AISI 304, 316, 321 vb.) ile temas eden veya bu borular üzerinde kullanılacak tüm izolasyon malzemeleri ASTM C795 standardına uygun olacaktır. Bu standart izolasyon malzemesindeki çözünür klorür içeriğini sınırlandırır.
Islak koşulda serbest klorür (Cl⁻) iyonları paslanmaz çelik yüzeyinde +50°C ile +175°C sıcaklık aralığında gerilmeli korozyon çatlamasına (Stress Corrosion Cracking — SCC) yol açar. Bu çatlama görünür korozyon izi bırakmadan gerçekleşir ve boru/ekipman katastrofik biçimde ayrılabilir.
- ASTM C795 uyumlu malzeme sertifikası tedarikçiden talep edilecek ve belgelenecektir.
- Sodyum silikat bağlayıcılı cam yünleri yüksek klorür içerebilir — test raporu olmadan kullanılmayacaktır.
Usta Der Ki
"Paslanmaz boru, zaten korozyona karşı. İzolasyon malzemesinin klorür belgesine ne gerek?"
Şantiye Gerçeği
Paslanmaz çeliğin korozyon direnci oksit tabakasından gelir. Ancak klorür iyonları bu oksit tabakayı lokal olarak parçalar ve metal altında gerilmeli korozyon çatlaması (SCC) başlatır. Bu çatlama yüzeyden görünmez; boru hem parlak hem de sağlam görünür. Çatlama kritik seviyeye ulaştığında boru içindeki basınç etkisiyle ani ve sessiz şekilde ayrılır. ASTM C795 bu nedenden dolayı geliştirilmiştir; petrokimya endüstrisinde paslanmaz boru devrelerinde yaşanan kazaların önemli bölümü klorürlü izolasyon malzemesiyle doğrudan ilişkilendirilmiştir. Sertifika talebi formality değil, güvenlik zorunluluğudur.
- Kalsiyum silikat bu açıdan avantajlıdır; bununla birlikte klorür içeriği yine de sertifikayla doğrulanacaktır.
Madde 4 — İzolasyon Altı Korozyon (CUI) Önleme
CINI Standardı — Endüstriyel İzolasyonun Fiilî Referansı
Commissie Isolatie Nederlandse Industrie (CINI), Shell, DOW Chemical, Akzo Nobel ve DSM tarafından geliştirilen endüstriyel izolasyon uygulama kılavuzudur. CINI B (1.0 Tasarım, 2.0 Malzemeler, 3.0 Uygulama, 4.0 Kaplama, 5.0 Denetim) Avrupa petrokimya sektörünün EN standartlarının ötesinde başvurduğu pratik referanstır. Bu şartname CINI B 3.0, 4.0 ve 5.0 prensipleriyle uyumludur.
CUI — Endüstriyel Tesislerin En Sessiz Katili
İzolasyon Altı Korozyon (Corrosion Under Insulation — CUI), petrokimya ve enerji endüstrisinde boru hasarlarının ve beklenmedik devre dışı kalmaların en yaygın nedenlerinden biridir. CUI, yüzey görünümünde herhangi bir belirti vermeden yıllarca ilerler. Alüminyum kaplama sökülene kadar fark edilmez; o aşamada boru duvar kalınlığının kritik seviyenin altına düştüğü görülür.
4.1 CUI'nin Oluşum Koşulları
CUI en şiddetli şekilde şu koşulların bir arada bulunduğu sistemlerde görülür:
- Sıcaklık aralığı: Karbon çeliğinde +60°C ile +175°C arası (ıslanma-kuruma döngüsü en aktif)
- Yüzey sıcaklığı değişimi: Aralıklı çalışan sistemler (ısınıp soğuyan borular)
- Su girişi: Kaplama hasarı, flanş boşlukları, boru askıları, dikey boruların üst uçları
- Yalıtım malzemesinin higroskopikliği: Nem tutan malzeme su deposuna dönüşür
4.2 CUI Önleme Sistemi — Zorunlu Önlemler
- Boru/ekipman yüzey hazırlığı: Kumlamayla Sa 2,5 derecesine temizlik, ardından izolasyon altı korozyon önleyici astar (holiday-free coating). NACE SP0198 kapsamında onaylı sistem.
- İzolasyon malzemesi seçimi: Düşük su emme özellikli malzeme. Kapalı gözenekli sistemler (hücresel cam, elastomerik köpük) tercih edilir.
- Drenaj tasarımı: Yatay borularda izolasyon kaplaması alt kısımda su birikmesine izin vermeyecek şekilde tasarlanacaktır. Minimum 3 mm/m eğim veya özel drenaj delikleri.
- Bindirme ve sızdırmazlık: Alüminyum kaplama bindirmeleri sızdırmazlık mastiği ile kapatılacak; özellikle dikey elemanların üst uçları ve kaplama geçişleri.
- Muayene pencereleri: CUI açısından yüksek riskli noktalarda (yüksek nemli ortam, deniz kenarı, aralıklı servis) kaplama üzerinde kolaylıkla açılıp kapanabilir muayene erişim paneli bırakılacaktır.
- Boru askısı ve mesnet noktaları: Metal askı boru ile doğrudan temas ettiğinde termal köprü ve kondensasyon noktası oluşur. Askı noktalarında HDPE veya fiberglass taşıyıcı ayak kullanılacaktır.
Usta Der Ki
"İzolasyon takıldı, iş bitti. Korozyon mu olur, çelik boru var ya. İzolasyon zaten korur."
Şantiye Gerçeği
İzolasyon malzemesi su geçirmezlik garantisi vermez. Kaplama hasarından veya flanş boşluğundan sızan su izolasyon içinde hapsalır ve buharlaşamaz. Bu su, boru ile izolasyon arasında yüzey sıcaklığına bağlı şekilde defalarca yoğunlaşıp kurur. Her döngüde korozyon ilerler. Yüzeyi görünmez olduğundan yıllarca fark edilmez. Petrokimya endüstrisinde CUI kaynaklı boru patlamaları ölümcül kazalara yol açmıştır. İzolasyon korozyon önleyici kaplama yerine GEÇMEZ; ona EK olarak uygulanır.
4.3 Yüksek CUI Riski Taşıyan Durumlar
| Risk Faktörü | Açıklama | Önlem |
|---|---|---|
| Aralıklı servis (+60–175°C) | Isınma-soğuma döngüsü kapiler emişi artırır | Kapalı gözenekli izolasyon, izolasyon altı kaplama zorunlu |
| Deniz kenarı / yüksek nem | Tuz buharı kaplama içine sızar | Daha sık muayene, duplex kaplama |
| Soğuk-sıcak geçiş noktaları | Kondensasyon en yoğun bu noktalarda oluşur | Geçiş noktalarında sızdırmazlık detayı zorunlu |
| Düşük nokta (sag point) | Boru sarkmalarında su birikimi | Drenaj boşluğu, periyodik kontrol noktası |
| Kaplama hasarı | Mekanik çarpma, titreşim | Yürüme alanlarında koruyucu kaplama profili |
Madde 5 — Tasarım ve Kalınlık Hesabı
5.1 Hesap Yöntemi
İzolasyon kalınlığı TS EN ISO 12241 ve ASTM C680 kapsamında hesap yazılımı veya manuel hesap ile belirlenir. Aşağıdaki üç kriterin her biri ayrı ayrı hesaplanır; en büyük kalınlık değeri uygulanır.
| Kriter | Yöntem | Limit |
|---|---|---|
| Maksimum ısı kaybı | Boru çapı, lambda ve sıcaklık farkına göre tek boyutlu ısı transferi | Proje spesifikasyonunda tanımlanır (tipik: 80–150 W/m²) |
| Personel koruma | İzolasyon dış yüzey sıcaklığının hesabı | Erişilebilir alanlarda maks. 60°C (ISO 15665) |
| Yoğuşma önleme (soğuk) | İzolasyon dış yüzey sıcaklığı ortam çiğ noktasının üzerinde olmalı | Min. 2°C güvenlik payı ile çiğ noktası üzerinde |
5.2 Girdi Parametreleri
- Boru veya ekipman dış çapı (mm)
- Proses akışkanı sıcaklığı (min / maks / nominal)
- Ortam sıcaklığı (tasarım: kışın min, yazın maks)
- Ortam bağıl nemi (soğuk sistemlerde çiğ noktası hesabı için)
- Rüzgar hızı (dış mekan) veya hava hareketi (iç mekan)
- Seçilen izolasyon malzemesinin lambda (W/mK) değeri (ortalama sıcaklıkta)
- Kaplama malzemesi emissivitesi
Lambda Değeri — Sıcaklığa Bağlıdır
Termal iletkenlik (lambda) sabit bir değer değildir; malzemenin ortalama sıcaklığına bağlı olarak değişir. Hesapta üretici teknik veri sayfasındaki lambda–sıcaklık eğrisi kullanılacaktır. Oda sıcaklığındaki lambda değeriyle 300°C uygulaması için kalınlık hesaplanmaz.
Usta Der Ki
"Kalınlığı hesaplamadık, gözümüze yeterli göründü. Komşu tesiste de bu kadar vardı."
Şantiye Gerçeği
Endüstriyel izolasyonda kalınlık üç farklı kriter verir ve en büyüğü uygulanır. 150°C buharlı bir boru üzerinde ısı kaybı kriteri 50 mm verirken personel koruma kriteri 75 mm gerektirebilir. Gözle karar verilen uygulamada ya enerji boşa harcanır ya da çalışan 65°C yüzeye temas ederek yaralanır. Hesap zorunludur; "komşu tesiste bu vardı" mühendislik kriteri değildir.
Madde 6 — Sıcak Sistem İzolasyonu (T3–T6)
6.1 Boru İzolasyonu — Tek ve Çift Katman
- Tek katman: 100 mm'ye kadar izolasyon kalınlığında, tek kabuk veya dilim
- Çift katman: 100 mm'yi aşan kalınlıklarda iki kat uygulanır; katmanlar arasındaki ekler birbirini örtmeyecek şekilde staggered (kaydırmalı) döşenir
- Çok katmanlı sistemlerde katmanlar arası ekler staggered döşenir; toplam termal direnç katman dirençlerinin toplamı olarak hesaplanır. İç katman hasar gördüğünde toplam direnç hesaplanan değerin önemli ölçüde altına düşer; herhangi bir katmanda hasar tespiti halinde sistem yenilenmesi zorunludur
- Her katmanın iç ve dış yüzey sıcaklığı hesapla kontrol edilecektir
6.2 Flanş, Vana ve Özel Parçalar
Usta Der Ki
"Flanş ve vanaları açık bıraktık, bakım kolaylığı için. Küçük alan nasılsa."
Şantiye Gerçeği
İzolasyonsuz flanş, boru sisteminin en büyük ısı kaybı noktasıdır. 150°C bir boru hattında tek izolasyonsuz DN200 flanş, 10 metre izolasyonlu borunun kaybettiği ısıya yakın kayıp üretebilir. Ayrıca flanş yüzeyi metal olduğundan 70–80°C'yi kolayca aşar, çalışan için yanma riski oluşur. Çözüm: çıkarılabilir ve yeniden takılabilir izolasyon blanket (blanket insulation). Bakım için sökülebilir, bakım sonrası tekrar takılır. "Bakım kolaylığı" gerekçesi kaçınılabilir bir sorunu çözmez.
- Flanşlar, vanalar, vana tahrik mekanizmaları ve özel parçalar çıkarılabilir izolasyon blanket ile kapatılacaktır.
- Blanket malzemesi taşıyıcı boru hattı ile aynı sıcaklık sınıfından seçilecektir.
- Blanket bağlama: paslanmaz çelik kablo veya fermuarlı özel kılıf; elle açılıp takılabilir.
- Her blanket "KALDIRMA — BU FLANŞI ASMADAN ÖNCE IZOLASYON BLANKETI TAK" gibi kalıcı etiket taşıyacaktır.
6.3 Boru Askısı ve Mesnet Noktaları
- Sıcak boru askıları izolasyon dışına konumlandırılmalı veya ısıl köprüyü kesen termal ayırıcı (thermal break) ile donatılmalıdır.
- İzolasyonun boru askısından geçtiği noktalarda yük taşıyabilir izolasyon (kalsiyum silikat veya mineral yün slab) kullanılacaktır; standart fiber izolasyon mesnet noktasında ezilir ve termal köprü oluşur.
- Mesnet plakası ile boru arası boşlukta mineral yün veya kalsiyum silikat dolgu yapılacaktır.
6.4 Termal Genleşme Derzleri
Yüksek sıcaklık sistemlerinde boru, çalışma sıcaklığına ulaştığında uzar. İzolasyon rijit ise bu genleşme izolasyonu çatlatır.
- Yüksek sıcaklık sistemlerinde (T5, T6) her 3–5 m'de bir izolasyon genleşme derzi bırakılacaktır.
- Derz konumları boru dirseklerinden, flanşlardan ve boru hattı ankrajlarından itibaren hesaplanacaktır.
- Genleşme derzi malzemesi: seramik fiber dolgu veya kompresöne dayanıklı mineral yün.
Madde 7 — Soğuk Sistem İzolasyonu (T1–T2)
7.1 Buhar Bariyeri — Temel Kural
Soğuk İzolasyonun Değişmez Kuralı: Buhar Bariyeri Daima Dışta
Sıcak sistemde buhar bariyeri içte (boru yüzeyine yakın) konumlandırılır; soğuk sistemde ise tam tersi — dışta, ortam tarafında. Bu kural yanlış uygulandığında buhar izolasyonun içine girer, soğuk yüzeyde yoğunlaşır ve izolasyon suya dönüşür. Termal direnç sıfırlanır, sistem çalışmaz hale gelir.
- Soğuk sistem izolasyonunun dış yüzeyine kapalı gözenekli, buhar geçirmez kaplama uygulanacaktır.
- Hücresel cam ve kapalı gözenekli elastomerik köpük entegre buhar bariyeri sağlar; bu malzemelerde ayrı bariyer gerekmez.
- Mineral yün kullanıldığında dış yüzeye alüminyum folyo + kraft kağıdı bileşimi (alukraft) veya özel buhar bariyer membranı uygulanacaktır.
- Bariyer tüm eklerde, geçişlerde ve uçlarda folyo bant ile sürekli kapatılacak; herhangi bir kesinti noktası buhar yolu oluşturur.
Usta Der Ki
"Soğuk boru izolasyonunu yaptık. Buhar bariyeri koymayanlar koyar, sistem aynı."
Şantiye Gerçeği
Bariyersiz soğuk izolasyon, havanın içindeki nemi çeker. –20°C bir boru çevresindeki mineral yün kapalı gözeneğe sahip değilse Türkiye ikliminde yaz aylarında izolasyon tamamen su dolusu hale gelir. Suyla dolu izolasyonun termal direnci havadan bile daha kötüdür. Sistem soğutma yapamaz, enerji tüketimi artar; boru yüzeyinde korozyon başlar. Birkaç ay içinde izolasyon komple sökülüp değiştirilmek zorunda kalınır.
7.2 Kriyojenik Uygulamalar (T1)
- Kriyojenik borularda (–100°C altı) yüksek performanslı buhar bariyeri zorunludur: 0,25 mm kalınlıkta alüminyum folyo veya daha iyi bariyer performansı gösteren eşdeğer sistem.
- Vakumlu giysili boru (vacuum jacketed pipe) kullanıldığında ayrı izolasyon uygulanmaz.
- Perlit döküm izolasyon (LNG tankları): EN 14309 kapsamında.
- Kriyojenik izolasyon montajında azot gibi inert gaz ile kuru koşul sağlanarak uygulama yapılacaktır.
Madde 8 — Kaplama (Jacketing / Cladding) Sistemi
8.1 Kaplama Malzemesi Seçimi
| Kaplama Malzemesi | Kalınlık | Ortam | Uygulama |
|---|---|---|---|
| Düz alüminyum | 0,7–1,0 mm | İç mekan, kuru | Standart endüstriyel uygulama |
| Oluklu alüminyum | 0,7–1,0 mm | İç/dış mekan | Büyük çaplı boru ve tank; daha yüksek rijitlik |
| Paslanmaz çelik (SS 304/316) | 0,5–0,8 mm | Kimyasal ortam, deniz | Sert kimyasal ortam, kıyı tesisleri |
| Galvanizli çelik | 0,6–1,0 mm | Özel durum | Endüstriyel izolasyonda nadir kullanılır; alüminyum ile galvanik çift oluşturur, ağır ve korozyona eğilimlidir. Yalnızca alüminyum kaplamayı dışlayan özel şartname gereksinimi varsa tercih edilir; genel uygulama için önerilmez. |
| FRP / GRP | 2,0–3,0 mm | Kimyasal sıçrama | Asit ve alkali ortam, kimyasal tesisler |
| PVC kaplama | 0,5 mm | Yalnızca iç mekan | Soğuk izolasyon, görünür alan |
Usta Der Ki
"0,5 mm aldık, aynı alüminyum. Kalın alınca para gidiyor."
Şantiye Gerçeği
0,5 mm alüminyum kaplama endüstriyel ortamda mekanik dayanım açısından yetersizdir. Boru bakımı sırasında aletle çarpma, borular üzerinde yürüme veya valf açma-kapama hareketleri kaplamayı kolayca deler. Her delik su girişi noktasıdır; CUI bu noktadan başlar. Endüstriyel dış mekan standardı 0,7 mm minimum, yürüme ve erişim alanlarında 1,0 mm'dir. Kaplama maliyetinin toplam izolasyon maliyetine oranı küçüktür ama sonradan oluşan CUI hasarının maliyeti bütün izolasyonu yenilemeyi gerektirebilir.
8.2 Kaplama Montaj Gereksinimleri
- Boyuna bindirme: Minimum 50 mm — metal kaplama üst konuma gelecek şekilde su akışına karşı örtülecek.
- Çevresel (enine) bindirme: Minimum 75 mm — ek noktaları sızdırmazlık mastiği ile kapatılacak.
- Sabitleme: Paslanmaz çelik kaplama vidaları veya alüminyum perçin; vida aralığı maksimum 150 mm.
- Dikey boru üst ucu: Su girişine karşı önce izolasyon dış yüzeyine mastik, ardından kaplama "şapka" profili ile kapatılacak.
- Sızdırmazlık mastiği: UV dayanımlı, sıcaklık sınıfına uygun, çatlama özelliği göstermeyen tip seçilecektir.
- Alüminyum kaplamada galvanik korozyon: Alüminyum kaplama karbon çelik yapıya doğrudan temas etmeyecek; plastik veya lastik conta ile izole edilecektir.
8.3 Dirsek ve Özel Geometri Kaplaması
- Boru dirseğinde kaplama: sektörlere kesilmiş alüminyum (gore) veya prefabrik dirsek kaplama kullanılacaktır.
- Reduktör, tee ve özel geçişlerde imalatçı onaylı detay çizimlerine uyulacaktır.
- Her özel geometri noktasında sızdırmazlık mastiki bindirme noktalarında eksiksiz uygulanacaktır.
Madde 9 — Ekipman (Tank, Kazan, Isı Eşanjörü) İzolasyonu
9.1 Tank Tabanı ve Alt Kenar İzolasyonu
- Depolama tankı tabanı izolasyonunda su birikmesini engelleyecek drenaj çözümü zorunludur.
- Tank tabanı ile beton zemin arası: yük taşıyabilir izolasyon (kalsiyum silikat veya yük sınıfına uygun mineral yün levha). Basınç dayanımı tank dolu ağırlığı altında sıkışmaya izin vermeyecek düzeyde seçilecektir.
- Tank yan yüzeyinde izolasyon: bölümlü levha veya şerit, metal sabitleme bantları ile; alt kenar kaplaması mast etekliği şeklinde zemine kadar uzatılacak.
9.2 Isı Eşanjörü ve Basınçlı Kap
- Eşanjör kabuğu (shell) izolasyonu: boru izolasyonu ile aynı kurallara tabidir.
- Eşanjör kanalı (channel) ve kapaklarda çıkarılabilir izolasyon blanket zorunludur: tüp demeti çekimi için sık açılıp kapatılan bu kısımlara rijit izolasyon uygulanmaz.
- Nozzle (bağlantı ağzı) noktaları: blanket veya özel biçimlendirilmiş izolasyon ile kapatılacaktır.
Madde 10 — Çıkarılabilir İzolasyon Blanket Sistemi
Bakım, muayene veya proses değişikliği gerektiren noktalarda rijit izolasyon yerine çıkarılabilir izolasyon blanket kullanılacaktır. Bu sistem özellikle şu noktalar için zorunludur:
- Tüm flanşlar ve kaplinler
- Vanalar ve vana tahrik mekanizmaları
- Pompa kapakları ve mekanik salmastra noktaları
- Eşanjör kanal kapakları
- Enstrüman nozzle'ları (manometre, termometre, transmitter bağlantıları)
- Periyodik NDT (ultrasonik ölçüm, radyografi) gerektiren kaynak noktaları
Usta Der Ki
"Çıkarılabilir blanket şart değil, bakımda izolasyonu söküp tekrar takarız."
Şantiye Gerçeği
Sahadaki gerçeklikte bakım sırasında sökülen rijit izolasyon nadiren geri takılır. "Sonra takılır" denen izolasyon flanşın üstünde veya yakınında cam yünü parçaları olarak kalır ya da tamamen yok olur. Flanş noktasında izolasyon olmaksızın çalışan tesis hem enerji kaybeder hem de o noktada çalışan yanma riski taşır. Çıkarılabilir blanket önceden tasarlanmış ve etiketlenmiş ise bakım sonrası 5 dakikada yerine takılır.
Madde 11 — Personel Koruma İzolasyonu
İzolasyon uygulanmış yüzey, çalışanların temas edebileceği alanlarda 60°C sınırının altında olacaktır (ISO 15665). Bu hesap personel koruma için yapılan kalınlık hesabı ile karşılanır.
- Proses sıcaklığı 60°C'nin altındaki borularda bile sürekli ve kısa süreli temas durumu değerlendirilecektir.
- Erişilemeyen veya yasaklanan bölgelerde (yerden 2,4 m üzeri, kilitli kapılı alanlar) 60°C sınırı uygulanmayabilir; bu istisna proje belgesinde gerekçeli olarak tanımlanacaktır.
- Uyarı etiketi: İzolasyon yapılmayan yüksek sıcaklıklı yüzeylere ve ulaşılamayan bölgelerden yakın geçişlere "SICAK YÜZEY — DOKUNMA" ikaz etiketi asılacaktır.
Madde 12 — Montaj Gereksinimleri ve Uygulayıcı Yeterliliği
12.1 Yüzey Hazırlığı
- İzolasyon uygulaması öncesinde boru ve ekipman yüzeyi kir, yağ, oksit ve boya artıklarından arındırılmış olacaktır.
- İzolasyon altı korozyon önleyici kaplama (NACE SP0198) uygulama aşaması tamamlanmış ve inspektör onayını almış olacaktır.
- Kaynak noktaları soğutulmuş, yüzey sıcaklığı izolasyon malzemesinin uygulama sıcaklık sınırının altında olacaktır.
12.2 Uygulayıcı Yeterliliği
- İzolasyon uygulaması endüstriyel izolasyon konusunda deneyimli firma tarafından yapılacaktır.
- Proje sorumlu mühendisi makine mühendisi veya ilgili disiplinden mezun, termal izolasyon deneyimli olacaktır.
- Aşağıdaki özel durumlarda uzman sertifika veya referans aranacaktır:
- Kriyojenik uygulamalar
- Paslanmaz çelik sistemler (ASTM C795 gerektiren)
- Yangın korumalı izolasyon uygulamaları
12.3 Uygulama Sırasında Dikkat Edilecekler
- Mineral yün izolasyon malzemesi ıslanmadan korunacak; yağışlı havalarda ve açık alanlarda geçici koruma altına alınacaktır.
- İzolasyon katmanları arasındaki ekler staggered (sıraya getirilmemiş) olacak; aynı hizada ek kesinlikle bırakılmayacaktır.
- Boru dişlerinde izolasyon uygulaması diş koruma kapaklarından önce son bulacaktır.
- İzolasyon tel veya bant sabitleme: kalsiyum silikat ve yüksek sıcaklık uygulamalarında paslanmaz çelik tel; düşük sıcaklık uygulamalarında galvanizli tel kabul edilebilir.
12.4 Uygulama Ortam Koşulları
İzolasyon uygulaması aşağıdaki ortam koşulları dışında gerçekleştirilmeyecektir:
- Sıcaklık: Yapıştırıcı ve mastik uygulamalarında minimum +5°C; buhar bariyeri ve kaplama uygulamaları için minimum +10°C.
- Bağıl nem: Buhar bariyeri uygulamalarında %85'in üzerinde nemde çalışma durdurulacaktır; soğuk izolasyon uygulaması için bu eşik %75'tir.
- Rüzgar: Dış mekan alüminyum kaplama montajında 8 m/s üzerindeki rüzgarda çalışma durdurulacaktır.
- Yağış: Yağış sırasında dış mekan izolasyon uygulaması yapılmayacaktır. Uygulama öncesi ve sırasında izolasyon malzemesi geçici branda veya koruyucu örtü ile yağıştan korunacaktır.
12.5 İş Sağlığı ve Güvenliği (HSE)
İzolasyon Malzemeleri — Maruziyet Riskleri
Mineral yün (cam yünü, taş yünü) lifleri solunum ve cilt irritanıdır. Seramik fiber yüksek sıcaklık uygulamalarında kanserojen olarak sınıflandırılmıştır (IARC Grup 2B). Tüm mineral fiber ve seramik fiber çalışmalarında kişisel koruyucu donanım zorunludur.
- Solunum koruma: Mineral yün çalışmalarında minimum FFP2, seramik fiber çalışmalarında FFP3 filtreli yarım yüz maskesi.
- Cilt koruma: Uzun kollu giysi, iş eldiveni (nitril veya deri) ve gözlük — mineral fiber ciltte kaşıntı ve tahrişe neden olur.
- Yüksek sıcaklık çalışma: Sıcak sistemlerde izolasyon değişimi sırasında sistem soğutma prosedürü uygulanacak; yüzey sıcaklığı çalışma öncesi temas termometresi ile ölçülecektir.
- Konfinli alan: Tank ve kap içi izolasyon uygulamalarında konfinli alan giriş izin belgesi (permit to work) zorunludur.
- Seramik fiber bertarafı: Seramik fiber atıkları özel ambalajda, asbest benzeri tehlikeli atık sınıfında bertaraf edilecektir.
12.6 Malzeme Depolama ve Taşıma
- Mineral yün: Kapalı, kuru alanda, palet üzerinde depolanacak; doğrudan zemine konulmayacak ve yağmura maruz bırakılmayacaktır. Islanan mineral yün kurusa bile bağlayıcısı zarar görmüş sayılır; kullanılmayacaktır.
- Hücresel cam: Kapalı alanda, kırılmaya karşı korunaklı şekilde; düşme ve darbe hasarından kaçınılacaktır.
- Elastomerik köpük: UV ışığından ve ozon kaynaklarından korunacaktır; doğrudan güneş ışığına maruz bırakılmayacaktır. Stok süresi 12 ayı geçmeyecektir.
- PU köpük: Isı ve alev kaynaklarından uzakta, serin ve kuru ortamda depolanacaktır. Stok süresi üretici etiketindeki son kullanma tarihini geçmeyecektir.
- Seramik fiber: Nem ve sudan korunacak; taşıma sırasında lif saçılmasını önleyecek ambalaj bütünlüğü muhafaza edilecektir.
- Alüminyum kaplama: Galvanik korozyona karşı çelik malzeme ile doğrudan temas ettirilerek depolanmayacaktır.
Madde 13 — Test, Muayene ve Kabul Prosedürü
| Kontrol Kalemi | Yöntem | Kabul Kriteri |
|---|---|---|
| İzolasyon kalınlığı | İğne ölçer veya ultrasonik | Hesap kalınlığının min. %90'ı |
| İzolasyon altı kaplama varlığı | Dokümantasyon + spot kontrol | NACE SP0198 onaylı sistem, inspector kaydı |
| Kaplama bindirme | Görsel + cetvel ölçümü | Boyuna 50 mm, enine 75 mm minimum |
| Sızdırmazlık mastik uygulaması | Görsel | Tüm bindirmelerde eksiksiz, kesintisiz |
| Yüzey sıcaklığı (personel koruma) | Termal kamera veya kontak termometre | Erişilebilir alanlarda maks. 60°C |
| Çıkarılabilir blanket varlığı | Görsel + saha listesi karşılaştırması | Proje blanket listesindeki tüm noktalar mevcut |
| Buhar bariyeri bütünlüğü (soğuk) | Görsel + folyo bant sürekliliği | Kesinti yok, tüm geçişler bantlanmış |
| Boru askısı termal break | Görsel | Metal-metal doğrudan temas yok |
| Malzeme uygunluğu (ASTM C795) | Tedarikçi sertifikası | Paslanmaz çelik için klorür limiti karşılanmış |
| Genleşme derzi (yüksek sıcaklık) | Görsel + çizim karşılaştırması | Belirlenen noktalarda eksiksiz uygulanmış |
13.2 ITP (Muayene ve Test Planı) — Hold / Witness / Review Noktaları
ITP Nedir?
Inspection and Test Plan (ITP), hangi muayene adımında kimin ne yapacağını ve uygulamanın devam edebilmesi için hangi onayların gerektiğini tanımlayan resmi belgedir. Endüstriyel şartnamelerde ITP olmadan yapılan kontrol, proje sahibi açısından hukuki geçerlilik taşımaz.
| Muayene Noktası | Tip | Açıklama | Sorumlu |
|---|---|---|---|
| İzolasyon altı kaplama tamamlandı | HOLD POINT | Mühendis onayı olmadan izolasyon uygulamasına başlanamaz. Kaplama fotoğraf ve raporu dosyaya girilmeden geçilemez. | Proje Mühendisi |
| İlk izolasyon katmanı (pilot alan) | WITNESS POINT | Denetçi huzurunda kalınlık, stagger düzeni ve bariyer uygulaması gözlemlenir. | Muayene Mühendisi |
| Blanket montajı | WITNESS POINT | Blanket konumları proje listesiyle karşılaştırılarak teyit edilir. | Saha Denetçisi |
| Kaplama (jacketing) tamamlandı | REVIEW POINT | Bindirme ölçüleri, mastik uygulaması ve sabitleme dokümantasyonu gözden geçirilir. | Muayene Mühendisi |
| Termal kamera taraması | PERFORMANCE TEST | Sistem işletme sıcaklığına ulaştıktan sonra termal kamera ile hot spot ve ısı köprüsü taraması. | Proje Mühendisi |
| As-Built ve teslim belgesi paketi | HOLD POINT | Teslim belgesi paketi (Madde 15) tamamlanmadan proje kapanışı yapılamaz. | Proje Yöneticisi |
Madde 14 — Reddedilme Kriterleri
- İzolasyon kalınlığının hesap değerinin %90'ının altında olması
- İzolasyon altı korozyon önleyici kaplama uygulanmadan izolasyona geçilmiş olması
- Paslanmaz çelik sistemde ASTM C795 uyumsuz malzeme kullanılması
- Soğuk sistemde buhar bariyerinin eksik veya yanlış konumlandırılmış olması
- Kaplama bindirme ölçülerinin minimumun altında olması
- Sızdırmazlık mastiğinin bindirmelerde eksik uygulanmış olması
- Flanş veya vana noktalarında çıkarılabilir blanket bulunmaması
- Erişilebilir yüzeyin 60°C sınırını aşması
- Sıcaklık sınıfına uygun olmayan malzeme kullanılmış olması (örn. T5/T6 uygulamada cam yünü kullanılması) (örn. 600°C uygulamada cam yünü)
- Boru askısı noktalarında termal köprü oluşturan metal-metal temas
- Malzeme uygunluk sertifikalarının ibraz edilememesi
- As-Built dokümantasyon paketinin (Madde 15.2) eksik teslim edilmesi
- ITP Hold Point onayı alınmadan bir sonraki aşamaya geçilmiş olması
- HSE prosedürlerine (Madde 12.5) uyumsuzluğun yazılı tespiti
Kabul Edilemez Usta İfadeleri
"Aynı izolasyon, sıcak da soğuk da aynı" / "İzolasyon altı boyaya ne gerek, izolasyon korur" / "Flanşı açık bıraktık, bakım için" / "0,5 mm kaplama yeterli, kalın pahalı" / "Klorür belgesi istemedik, iyi cam yünü" / "Kalınlığı gözle ayarladık" / "Buhar bariyeri fazladan masraf" / "Blanket şart değil, izolasyonu söküp takarız" — hiçbiri teknik gereksinimden vazgeçme gerekçesi olamaz.
Madde 15 — Garanti ve As-Built Dokümantasyon
15.1 Garanti Süreleri
| Kapsam | Süre | Sorumluluk |
|---|---|---|
| Malzeme garantisi | 10 yıl | Üretici — malzeme uygunluk sertifikası şartı ile |
| Uygulama (işçilik) garantisi | Min. 2 yıl, tercihen 5 yıl | Yüklenici — CUI hasar görülmemesi kaydıyla |
| CUI koruma taahhüdü | Garanti süresi boyunca | Yüklenici + sözleşme özel şartında 3 yıllık muayene taahhüdü |
| Yangın koruma kaplaması | Üretici TDS'ine göre (tipik 10–15 yıl) | Onaylı uygulayıcı + üretici ortak garantisi |
Garanti kapsamı dışında kalan durumlar: mekanik hasar, uygulama dışındaki kimyasal maruziyet, yangın, deprem, proses koşullarının şartnamenin tanımladığı sınırları aşması.
15.2 As-Built Dokümantasyon — Teslimde Zorunlu Belgeler
- Isıl hesap raporları: Tüm boru sınıfları ve ekipmanlar için yazılım veya manuel hesap çıktıları; giriş parametreleri ve sonuç kalınlıkları
- Malzeme uygunluk sertifikaları: EN 10204 Tip 3.1 (minimum); kritik uygulamalar ve paslanmaz çelik sistemlerde Tip 3.2
- ASTM C795 test raporları: Paslanmaz çelik ile temas eden her malzeme için tedarikçi klorür analiz sertifikası
- İzolasyon altı kaplama uygulama fotoğrafları: Her hat ve ekipman için uygulama öncesi / kaplama sonrası / izolasyon öncesi fotoğraf seti
- ITP kayıtları: Tüm Hold Point ve Witness Point onay imzaları ile tarih damgaları
- Blanket lokasyon haritası: Tüm çıkarılabilir blanket konumlarını gösteren P&ID veya izometrik çizim; her blanket kodlu ve etiketli
- Termal kamera raporu: İşletme sıcaklığında gerçekleştirilen taramanın raporlanmış görüntüleri
- Kaplama montaj fotoğrafları: Bindirme noktaları, mastik uygulaması ve dikey boru üst kapakları dahil
- Bakım ve muayene prosedürü: CUI risk noktaları listesi, 3 yıllık muayene programı ve acil müdahale talimatı
CINI Standardı ve As-Built Zorunluluğu
CINI B 5.0 (Denetim bölümü) as-built dokümantasyonun teslim edilmemesini garanti geçersizliği gerekçesi olarak tanımlar. Shell ve DOW gibi büyük proje sahipleri as-built paketi eksik olan uygulamalarda yükleniciye kesin kabul belgesi (mechanical completion certificate) vermez. Bu şartname de aynı pratiği esas almaktadır.
Madde 16 — Bakım, Muayene ve CUI İzleme Programı
- Yıllık görsel muayene: Kaplama hasarı (çentik, delik, açılma), korozyon izi, renk değişimi, şekil bozukluğu.
- 3 yılda bir CUI risk muayenesi: Yüksek riskli noktalarda kaplama açılarak izolasyon kaldırılıp boru yüzeyi ultrasonik veya radyografik yöntemle kontrol edilecektir. Risk noktaları proje aşamasında belirlenir ve belgelenir.
- Termal kamera taraması: Yılda bir; izolasyon kaybını, ısı köprülerini ve blanket eksikliklerini gösterir. İzolasyon altındaki anormallikler de fark edilebilir.
- Yüzey sıcaklığı kontrolü: Yılda bir; erişilebilir yüzeyler kontakt termometre veya termal kamera ile taranacak, 60°C sınırı aşan bölgeler derhal bildirilecektir.
- Buhar bariyeri kontrolü (soğuk): 2 yılda bir; folyo bant sürekliliği, kaplama altındaki nem göstergesi.
- Blanket envanter kontrolü: Yılda bir; çıkarılabilir blankettlerin tamamının yerinde olduğu ve hasarsız durumda bulunduğu teyit edilecektir.
- Tüm muayene sonuçları izolasyon bakım kayıt defterine işlenecek ve tesisin teknik dosyasında saklanacaktır.
Sık Sorulan Sorular
Endüstriyel termal izolasyon projesi, kalınlık hesabı, CUI değerlendirmesi veya ihale şartnamesi hazırlığı için danışmanlık alın.
WhatsApp'tan YazınResmi Teknik Şartname — PDF
FCAD-TS-066 · Tüm maddeler · Sözleşmeye doğrudan eklenebilir format
İlgili şartnameler: Yapı Isı Yalıtımı (EPS/XPS) · Boru Tesisatı · Pasif Yangın Koruma