İstinat Duvarı Teknik Şartnamesi 2026:
Geoteknik Hesap Gerçekleri ve Göçme Riskleri
Yapı Sahipleri, İnşaat Mühendisleri ve Proje Müteahhitleri İçin Kritik Ön Söz
İstinat duvarı tasarımında hata, can kaybına doğrudan yol açar. Türkiye'de her yıl yamaç projelerinde, bodrum ve otopark istinatlarında, kentsel dönüşüm şantiyelerinde göçmeler meydana gelmektedir. Bu göçmelerin büyük çoğunluğunun kökünde zemin etüdü yapılmadan boyutlandırma, güvenlik katsayılarını hesaba katmayan deneyimsel yaklaşım, drenaj sisteminin atlanması nedeniyle hesaplanmamış su basıncı ve deprem etkisinin yok sayılması yer almaktadır. Bu şartname, Eurocode 7 (EN 1997-1), Eurocode 2 (EN 1992-1-1), Eurocode 8 (EN 1998), TS 500, TS EN 1537 ve TBDY 2018 çerçevesinde, 20 yıllık yüksek inşaat mühendisliği ve geoteknik tasarım deneyimiyle hazırlanmıştır. Her güvenlik katsayısı, her zemin parametresi, her drenaj detayı ve her izleme protokolü eksiksiz belgelenmiştir. Bu şartname serinin en kritik belgesidir — çünkü hata affetmez.
ZORUNLU UYARI: İstinat Duvarı Mühendislik Belgesi Gerektiren Yapısal Elemandır. Türkiye'de 3 m'yi aşan her istinat duvarı Yapı Denetimi kapsamında onaylı proje gerektirmektedir. Bu şartname ihale ve uygulama rehberi olup zemin etüdü, yapısal hesap ve proje onayının yerini tutmaz. Her istinat duvarı uygulamasında Zemin Etüdü Raporu ve İnşaat Mühendisi imzalı statik hesap zorunludur.
Şartname İçindekiler
- İstinat Duvarı Türleri ve Seçim Kriterleri
- 1. Zemin Etüdü Zorunluluğu ve Tasarım Parametreleri
- 2. Toprak İtkisi Hesabı — Rankine/Coulomb Yöntemi
- 3. Su Basıncı — En Öldürücü Yükleme
- 4. Güvenlik Katsayıları — Kayma, Devrilme ve Taşıma
- 5. Küresel Kayma Analizi (Derin Kayma)
- 6. Deprem Etkisi — Mononobe-Okabe (TBDY 2018)
- 7. Betonarme İstinat Duvarı — Donatı ve Temel Tasarımı
- 8. Drenaj Sistemi — Weep Hole, Filtre ve Drenaj Borusu
- 9. Geri Dolgu Malzeme Kalitesi ve Kompaksiyon
- 10. Zemin Çivisi (Soil Nailing) ve Ankrajlı Sistemler
- 11. Gabyon ve Taş İstinat Duvarı Özel Şartları
- 12. Deformasyon İzleme ve Kontrol Protokolü
- 13. Göçme Mekanizmaları ve Hata Maliyet Tablosu
İstinat Duvarı Türleri ve Temel Seçim Kriterleri
Doğru tür seçimi tasarımın temelidir. Her istinat duvarı türü farklı zemin koşulları, farklı yükseklikler ve farklı alansal kısıtlar için optimize edilmiştir. Yanlış tür seçimi, doğru hesap yapılsa dahi verimsiz veya yetersiz sistem anlamına gelir.
| İstinat Türü | Uygun Yükseklik | Zemin Koşulu | Avantaj |
|---|---|---|---|
| Ağırlık tipi (beton/taş) | 1-3 m | Sağlam zemin | Basit, dayanıklı |
| Konsol betonarme (L tipi) | 3-8 m | Her zemin (etütlü) | En yaygın kullanım |
| Karşı destekli (counterfort) | 6-12 m | Sağlam zemin | Büyük yükseklikler |
| Gabyon duvarı | 1-5 m | Drenajlı zemin | Esnek, ekonomik |
| Zemin çivisi (soil nail) | 3-15 m | Sert kil, yumuşak kaya | Sınırlı alan, hızlı |
| Fore kazık + ankraj | 6-20 m | Her zemin | Dar şerit, kentsel |
| MSE (jeotekstil dolgu) | 3-15 m | Dolgu zemin | Ekonomik, hızlı |
Madde 1: Zemin Etüdü Zorunluluğu ve Tasarım Parametreleri
Resmi Şartname Metni
Her istinat duvarı uygulamasından önce zemin etüdü zorunludur. Zemin etüdü olmadan yapılan her hesap ve her uygulama mühendislik sorumluluğu taşımaz ve kabul edilmeyecektir.
Zemin etüdü minimum kapsamı:
— Sondaj derinliği: istinat duvarı yüksekliğinin minimum 2 katı (H = 5 m duvar → minimum 10 m sondaj)
— Sondaj sayısı: duvar boyunca her 25 m'de bir, minimum 2 sondaj
— SPT (Standart Penetrasyon Testi): her 1.5 m'de bir, TS EN ISO 22476-3 uyarınca
— Laboratuvar deneyleri: kıvam limitleri (LL, PL), tane dağılımı, serbest basınç dayanımı (kil için), üçeksenli veya kesme kutusu deneyi
— Su tablası tespiti: en az iki ayrı okuma (sondaj sırasında ve 24 saat sonra)
Tasarım için zorunlu zemin parametreleri:
— İç sürtünme açısı: φ (derece)
— Kohezyon: c (kPa)
— Birim ağırlık: γ (kN/m³)
— Taşıma kapasitesi: qu veya N (SPT'den)
— Su tablası derinliği
Bu parametreler deney sonuçlarından elde edilecektir. "Deneyimle tahmin ediyoruz" yaklaşımı kabul edilmeyecektir.
Zemin etüdü minimum kapsamı:
— Sondaj derinliği: istinat duvarı yüksekliğinin minimum 2 katı (H = 5 m duvar → minimum 10 m sondaj)
— Sondaj sayısı: duvar boyunca her 25 m'de bir, minimum 2 sondaj
— SPT (Standart Penetrasyon Testi): her 1.5 m'de bir, TS EN ISO 22476-3 uyarınca
— Laboratuvar deneyleri: kıvam limitleri (LL, PL), tane dağılımı, serbest basınç dayanımı (kil için), üçeksenli veya kesme kutusu deneyi
— Su tablası tespiti: en az iki ayrı okuma (sondaj sırasında ve 24 saat sonra)
Tasarım için zorunlu zemin parametreleri:
— İç sürtünme açısı: φ (derece)
— Kohezyon: c (kPa)
— Birim ağırlık: γ (kN/m³)
— Taşıma kapasitesi: qu veya N (SPT'den)
— Su tablası derinliği
Bu parametreler deney sonuçlarından elde edilecektir. "Deneyimle tahmin ediyoruz" yaklaşımı kabul edilmeyecektir.
USTA
"Zemin etüdü ne gerek şefi, toprak kil görünüyor — tecrübeyle anlarız ne yapacağımızı."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
İstinat duvarı toprak itkisine, su basıncına ve deprem kuvvetine karşı tasarlanır. Bu kuvvetlerin hesabı zemin parametrelerine doğrudan bağımlıdır. φ = 30° ile φ = 20° arasındaki fark aktif toprak itkisi katsayısında yüzde 70 farklılık demektir — aynı duvar yüksekliğinde tasarım yükü yüzde 70 değişir. Gözle "kil görünüyor" tespiti φ'yi belirleyemez. 5 metrelik duvar göçtüğünde altındaki araç, bina veya insan bu kararın bedelini öder.
Madde 2: Toprak İtkisi Hesabı — Rankine ve Coulomb Yöntemi
Resmi Şartname Metni
Toprak itkisi hesabı Rankine veya Coulomb yöntemiyle yapılacaktır. Her iki yöntem EN 1997-1 (Eurocode 7) kapsamındadır.
Aktif toprak itkisi katsayısı (Rankine — düz dolgu, duvara dik yüzey):
Aktif toprak itkisi katsayısı (Rankine — düz dolgu, duvara dik yüzey):
Ka = tan²(45° - φ/2)
Aktif toprak itkisi: Pa = 0.5 × Ka × γ × H²
φ = 30° → Ka = 0.333 → 5 m duvar, γ=18 kN/m³ için Pa = 75 kN/m
φ = 20° → Ka = 0.490 → 5 m duvar, γ=18 kN/m³ için Pa = 110 kN/m (yüzde 47 fazla)
Aktif toprak itkisi: Pa = 0.5 × Ka × γ × H²
φ = 30° → Ka = 0.333 → 5 m duvar, γ=18 kN/m³ için Pa = 75 kN/m
φ = 20° → Ka = 0.490 → 5 m duvar, γ=18 kN/m³ için Pa = 110 kN/m (yüzde 47 fazla)
Resmi Şartname Metni (Devam)
Eğimli dolgu yüzeyi: Coulomb yöntemi kullanılacaktır (duvar ile dolgu yüzeyi arasındaki sürtünme açısı δ hesaba katılır)
Ekstra yükleme (surcharge):
— Duvar üst kotunun 1.5 m gerisine kadar: minimum 10 kPa eşdeğer yüzey yükü (traffic/insan yükü) eklenecektir
— Araç yolu, otopark, bina temeli yakınlığı: gerçek yük hesaba katılacaktır
— Ek yük toprak itkisi: Pq = Ka × q × H
Kohezif zemin uyarısı:
— Kil zeminde teorik olarak negatif itki bölgesi oluşur (çekme çatlağı bölgesi). Bu bölge hesaba dahil edilmeyecektir: kil zeminde aktif itki hesabında c = 0 alınarak konservatif hesap yapılacaktır — zira yağmur suyu bu bölgeyi doldurduğunda toplam itki dramatik artar
Ekstra yükleme (surcharge):
— Duvar üst kotunun 1.5 m gerisine kadar: minimum 10 kPa eşdeğer yüzey yükü (traffic/insan yükü) eklenecektir
— Araç yolu, otopark, bina temeli yakınlığı: gerçek yük hesaba katılacaktır
— Ek yük toprak itkisi: Pq = Ka × q × H
Kohezif zemin uyarısı:
— Kil zeminde teorik olarak negatif itki bölgesi oluşur (çekme çatlağı bölgesi). Bu bölge hesaba dahil edilmeyecektir: kil zeminde aktif itki hesabında c = 0 alınarak konservatif hesap yapılacaktır — zira yağmur suyu bu bölgeyi doldurduğunda toplam itki dramatik artar
USTA
"Surcharge almadık şefi, arkası boş alan — kimse yük koymaz oraya."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
"Boş alan" bırakılmış yerler Türkiye şantiyelerinde her zaman araç geçiş alanına dönüşür. 10 tonluk kamyon istinat duvarına 1 m mesafede durduğunda zemin üzerine 50-100 kPa baskı uygular. Bu yük hesaba katılmayan duvar ek itki kuvvetiyle kayma güvenlik katsayısının altına düşer. Minimum 10 kPa surcharge almak tasarım disiplininin temelidir.
Madde 3: Su Basıncı — İstinat Duvarını Devirmenin En Etkili Yolu
Resmi Şartname Metni
Su basıncı istinat duvarı göçmelerinin en sık sebebidir. Drenajsız duvar arkasında su biriktiğinde toplam yük ikiye katlanabilir.
Hidrostatik basınç:
Hidrostatik basınç:
Pw = 0.5 × γw × Hw² (γw = 10 kN/m³)
Örnek: Drenajsız 5 m duvar, tam su tablası:
Toprak itkisi: Pa = 75 kN/m
Su basıncı: Pw = 0.5 × 10 × 5² = 125 kN/m
TOPLAM: 200 kN/m — toprak itkisinin yüzde 167 ÜSTÜNDE
Örnek: Drenajsız 5 m duvar, tam su tablası:
Toprak itkisi: Pa = 75 kN/m
Su basıncı: Pw = 0.5 × 10 × 5² = 125 kN/m
TOPLAM: 200 kN/m — toprak itkisinin yüzde 167 ÜSTÜNDE
Resmi Şartname Metni (Devam)
Drenaj sistemi olmayan hiçbir istinat duvarı tasarımı kabul edilmeyecektir. Su tablası yüksek ise:
— Duvar arkasında biriken su drenaj sistemiyle sürekli tahliye edilecektir (Madde 8)
— Su tablası drenaj sayesinde düşürülemiyorsa (kayalık zemin, yüksek YSS): tam hidrostatik basınç hesaba dahil edilerek duvar boyutlandırılacaktır
— Tasarımda "drenaj çalışacak" varsayımı tek başına yeterli değildir — drenajın bakımı yapılmazsa su basıncı geri döner
Yoğun yağış senaryosu: Tasarımda en az yarı dolu su koşulu (Hw = H/2) hesaba dahil edilecektir — drenajın geçici tıkandığı senaryoya karşı ek güvenlik marjı.
— Duvar arkasında biriken su drenaj sistemiyle sürekli tahliye edilecektir (Madde 8)
— Su tablası drenaj sayesinde düşürülemiyorsa (kayalık zemin, yüksek YSS): tam hidrostatik basınç hesaba dahil edilerek duvar boyutlandırılacaktır
— Tasarımda "drenaj çalışacak" varsayımı tek başına yeterli değildir — drenajın bakımı yapılmazsa su basıncı geri döner
Yoğun yağış senaryosu: Tasarımda en az yarı dolu su koşulu (Hw = H/2) hesaba dahil edilecektir — drenajın geçici tıkandığı senaryoya karşı ek güvenlik marjı.
USTA
"Drenaj koymadık şefi, zemin zaten geçirgen — su durmaz orada."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
"Geçirgen zemin" varsayımı istinat duvarı için yeterliliği mühendislik standartlarına göre kabul görmez. Zemin geçirgenliği mevsimsel olarak değişir, killi ince taneli malzeme tıkar, geri dolgu sıkıştırıldığında geçirgenlik düşer. Her yağışlı mevsim sonrası Türkiye'de raporlanan istinat duvarı göçmelerinin çoğunda drenaj yetersizliği ana sebep olarak tespit edilmiştir. Su basıncı sessiz ama en etkili yıkım kuvvetidir.
İstinat duvarı tasarım kontrolü, zemin etüdü değerlendirmesi ve güvenlik hesabı danışmanlığı için yazın.
Danışmanlık AlınMadde 4: Güvenlik Katsayıları — Kayma, Devrilme ve Taşıma Kapasitesi
Resmi Şartname Metni
İstinat duvarı tasarımında üç temel göçme moduna karşı güvenlik katsayıları hesaplanacak ve aşağıdaki minimum değerleri sağlayacaktır:
1. Kayma Güvenlik Katsayısı (FS-s):
1. Kayma Güvenlik Katsayısı (FS-s):
FS-s = (N × tan φb + c × B) / H
N = Dikey kuvvetler toplamı, H = Yatay kuvvetler toplamı
φb = Taban sürtünme açısı (φ'nin 2/3'ü — duvar taban betonu için)
Minimum: FS-s ≥ 1.5 (statik) — FS-s ≥ 1.1 (deprem)
N = Dikey kuvvetler toplamı, H = Yatay kuvvetler toplamı
φb = Taban sürtünme açısı (φ'nin 2/3'ü — duvar taban betonu için)
Minimum: FS-s ≥ 1.5 (statik) — FS-s ≥ 1.1 (deprem)
Resmi Şartname Metni (Devam)
2. Devrilme Güvenlik Katsayısı (FS-d):
FS-d = Stabilize edici momentler / Devirici momentler
= (W × d_w + Pp × h_p) / (Pa × h_a + Pw × h_w)
Minimum: FS-d ≥ 2.0 (statik) — FS-d ≥ 1.5 (deprem)
= (W × d_w + Pp × h_p) / (Pa × h_a + Pw × h_w)
Minimum: FS-d ≥ 2.0 (statik) — FS-d ≥ 1.5 (deprem)
Resmi Şartname Metni (Devam)
3. Taşıma Kapasitesi Güvenlik Katsayısı (FS-tc):
— Taban basınç dağılımı kontrol edilecektir: e = B/2 - M/N (eksantrisite)
— Eksantrisite: e ≤ B/6 (taban tamamı basınç altında)
— Maksimum taban basıncı zemin taşıma kapasitesini aşmayacaktır
— Taban basınç dağılımı kontrol edilecektir: e = B/2 - M/N (eksantrisite)
— Eksantrisite: e ≤ B/6 (taban tamamı basınç altında)
— Maksimum taban basıncı zemin taşıma kapasitesini aşmayacaktır
FS-tc = qu / q_max
Minimum: FS-tc ≥ 3.0 (statik) — FS-tc ≥ 2.0 (deprem)
Minimum: FS-tc ≥ 3.0 (statik) — FS-tc ≥ 2.0 (deprem)
Güvenlik Katsayısı Özet Tablosu
| Göçme Modu | Min. FS (Statik) | Min. FS (Deprem) | Referans Standart |
|---|---|---|---|
| Kayma (Sliding) | FS ≥ 1.5 | FS ≥ 1.1 | EN 1997-1 |
| Devrilme (Overturning) | FS ≥ 2.0 | FS ≥ 1.5 | EN 1997-1 |
| Taşıma Kapasitesi | FS ≥ 3.0 | FS ≥ 2.0 | EN 1997-1 |
| Küresel Kayma | FS ≥ 1.5 | FS ≥ 1.1 | EN 1997-1 |
Resmi Şartname Metni (Devam)
Bu güvenlik katsayılarının tamamı imzalı mühendislik hesap raporunda belgeli olarak gösterilecektir. Herhangi birinin karşılanmaması halinde duvar boyutları yeniden tasarlanacaktır. "Yıllar boyu böyle yaptık, tuttu" ifadesi mühendislik belgesi değildir.
USTA
"Hesap yapmadık şefi, tecrübeyle boyutlandırdık — 30 yıldır böyle yapıyoruz."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
"30 yıldır böyle yaptık" istatistiksel güvenlik sağlamaz. İstinat duvarı göçmesi ani gerçekleşir — önceden belirti vermeden. Hayatta kalan duvarlar "şansa bağlı" çalışıyor olabilir. Güvenlik katsayısı 1.5 demek, yük tasarım yükünün 1.5 katına çıktığında göçmenin başladığı anlamına gelir. Deprem ve yoğun yağış bu yükü geçici artırabilir. FS = 1.5 marjı bu geçici artışı absorbe eder.
Madde 5: Küresel Kayma Analizi (Derin Kayma)
Resmi Şartname Metni
Yerel güvenlik (kayma, devrilme, taşıma kapasitesi) sağlansa bile küresel kayma farklı bir göçme mekanizması temsil eder.
Küresel kayma nedir?
Kayma yüzeyi istinat duvarının altından veya arkasından geçen dairesel veya poligonal bir yüzey boyunca tüm zemin kütlesinin hareketi. Duvar göçmez — zemin kütlesi duvarı taşıyarak kayar.
Ne zaman zorunludur?
— Duvar yüksekliği 4 m'yi aşıyorsa
— Zemin katmanlı yapıya sahipse (zayıf tabaka altında)
— Duvar arkasında dolgu yapılıyorsa (yapay zemin)
— Su tablası yüksekse
Analiz yöntemi:
— Bishop dilim yöntemi (yazılım: GeoStudio SLOPE/W veya eşdeğeri)
— Minimum FS = 1.5 (statik), 1.1 (deprem)
— Kritik kayma yüzeyi aranacaktır — yalnızca sezgisel yüzey yeterli değildir
Küresel kayma analizi mühendis onaylı geoteknik hesap raporunun ayrılmaz parçasıdır.
Küresel kayma nedir?
Kayma yüzeyi istinat duvarının altından veya arkasından geçen dairesel veya poligonal bir yüzey boyunca tüm zemin kütlesinin hareketi. Duvar göçmez — zemin kütlesi duvarı taşıyarak kayar.
Ne zaman zorunludur?
— Duvar yüksekliği 4 m'yi aşıyorsa
— Zemin katmanlı yapıya sahipse (zayıf tabaka altında)
— Duvar arkasında dolgu yapılıyorsa (yapay zemin)
— Su tablası yüksekse
Analiz yöntemi:
— Bishop dilim yöntemi (yazılım: GeoStudio SLOPE/W veya eşdeğeri)
— Minimum FS = 1.5 (statik), 1.1 (deprem)
— Kritik kayma yüzeyi aranacaktır — yalnızca sezgisel yüzey yeterli değildir
Küresel kayma analizi mühendis onaylı geoteknik hesap raporunun ayrılmaz parçasıdır.
USTA
"Küresel kayma analizi şefi, bilgisayar programı lazım — biz elle hesapladık yeter."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Türkiye'de birçok istinat duvarı göçmesinde duvarın kendisi sağlamdı — zemin kütlesi duvarla birlikte kaydı. Bu küresel kayma göçmesidir ve en tehlikeli olanıdır: ani, geniş alanlı ve önlenemez. Elle hesapta kritik yüzeyi bulmak son derece güçtür. Geoteknik yazılımlar yüzlerce kayma yüzeyini tarayarak minimumu bulur. Bu analiz olmadan 5 m'yi aşan her duvar bilinmezlik içinde durmaktadır.
Madde 6: Deprem Etkisi — Mononobe-Okabe Yöntemi (TBDY 2018)
Resmi Şartname Metni
Türkiye'nin büyük bölümü yüksek deprem riski altındadır. İstinat duvarları deprem sırasında artan toprak itkisine maruz kalır. TBDY 2018 ve Eurocode 8 uyarınca deprem etkisi tasarıma dahil edilecektir.
Mononobe-Okabe yöntemi — artık toprak itkisi:
Mononobe-Okabe yöntemi — artık toprak itkisi:
Pae = 0.5 × γ × H² × (1 - kv) × Kae
Kae = cos²(φ - θ - α) / [cos θ × cos² α × cos(δ + α + θ) × (1 + √(sin(φ+δ) × sin(φ-β-θ) / (cos(α+δ+θ) × cos(α-β))))²]
kh = yatay deprem katsayısı (TBDY 2018, deprem bölgesine göre 0.15 - 0.40)
θ = arctan(kh / (1 - kv))
Kae = cos²(φ - θ - α) / [cos θ × cos² α × cos(δ + α + θ) × (1 + √(sin(φ+δ) × sin(φ-β-θ) / (cos(α+δ+θ) × cos(α-β))))²]
kh = yatay deprem katsayısı (TBDY 2018, deprem bölgesine göre 0.15 - 0.40)
θ = arctan(kh / (1 - kv))
Resmi Şartname Metni (Devam)
Türkiye deprem bölgeleri için kh değerleri (TBDY 2018):
— DD-2 deprem düzeyi (50 yılda yüzde 10 aşılma) kh = Sds / (2.5 × g)
— İstanbul bölgesi: tipik kh = 0.25 — 0.35
— İzmir bölgesi: tipik kh = 0.30 — 0.40
— Proje bölgesine göre TBDY 2018 Ek-4B haritasından kh belirlenecektir
Artık dinamik itki uygulaması:
— Toplam deprem itkisinin yaklaşık yüzde 60'ı duvar yüksekliğinin 2/3'ünde (üst kısımda) etkili kabul edilecektir
— Güvenlik katsayıları deprem durumu için tabloya göre kontrol edilecektir
Deprem hesabı her istinat duvarı tasarımında zorunludur — "deprem bölgesinde değiliz" değerlendirmesi Türkiye'de geçerli değildir.
— DD-2 deprem düzeyi (50 yılda yüzde 10 aşılma) kh = Sds / (2.5 × g)
— İstanbul bölgesi: tipik kh = 0.25 — 0.35
— İzmir bölgesi: tipik kh = 0.30 — 0.40
— Proje bölgesine göre TBDY 2018 Ek-4B haritasından kh belirlenecektir
Artık dinamik itki uygulaması:
— Toplam deprem itkisinin yaklaşık yüzde 60'ı duvar yüksekliğinin 2/3'ünde (üst kısımda) etkili kabul edilecektir
— Güvenlik katsayıları deprem durumu için tabloya göre kontrol edilecektir
Deprem hesabı her istinat duvarı tasarımında zorunludur — "deprem bölgesinde değiliz" değerlendirmesi Türkiye'de geçerli değildir.
USTA
"Deprem hesabı koymadık şefi, burada deprem az olur — İstanbul değil ki."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Türkiye fay hatları haritasına bakıldığında "güvenli" bölge son derece sınırlıdır. 1999 Gölcük, 2011 Van, 2020 İzmir, 2023 Kahramanmaraş depremleri "deprem az olur" bölgelerinin hepsinde yaşandı. Deprem anında artan toprak itkisi statik duruma kıyasla yüzde 30-60 ekstra yük getirir. Bu ekstra yük için tasarlanmamış duvar göçme eşiğinin hemen altında çalışıyor olabilir — ilk ciddi depremde eşiği geçer.
Madde 7: Betonarme İstinat Duvarı — Donatı ve Temel Tasarımı
Resmi Şartname Metni
Beton kalitesi:
— Duvar gövdesi: minimum C25/30
— Zemine temas eden temel: minimum C25/30 + su geçirimsizlik katkısı veya epoksi kaplama
— Yalın beton (grobeton) temel altı: minimum 10 cm C12/15
Donatı tasarımı (TS EN 1992-1-1 / TS 500):
— Minimum donatı oranı: yüzde 0.25 (eğilme), yüzde 0.15 (dağılım)
— Gövde dış yüz donatısı: aktif itki eğilme momentine göre hesaplanacaktır
— Toprak tarafı pas payı: minimum 50 mm (beton-zemin teması)
— Hava tarafı pas payı: minimum 30 mm
— Kanca ve bindirme boyları: TS 500 uyarınca
Taban (temel) boyutlandırma:
— Taban genişliği: konsol duvar için tipik B = 0.5 × H ile 0.7 × H
— Taban kalınlığı: minimum H/10, minimum 300 mm
— Temel tabanı don derinliğinin altında: İstanbul min. 0.8 m, Ankara min. 1.0 m, iç Anadolu min. 1.2 m
— Büyük taş (kürde) ve kopuk beton molozunun temel kazısına atılması kesinlikle yasaktır
— Duvar gövdesi: minimum C25/30
— Zemine temas eden temel: minimum C25/30 + su geçirimsizlik katkısı veya epoksi kaplama
— Yalın beton (grobeton) temel altı: minimum 10 cm C12/15
Donatı tasarımı (TS EN 1992-1-1 / TS 500):
— Minimum donatı oranı: yüzde 0.25 (eğilme), yüzde 0.15 (dağılım)
— Gövde dış yüz donatısı: aktif itki eğilme momentine göre hesaplanacaktır
— Toprak tarafı pas payı: minimum 50 mm (beton-zemin teması)
— Hava tarafı pas payı: minimum 30 mm
— Kanca ve bindirme boyları: TS 500 uyarınca
Taban (temel) boyutlandırma:
— Taban genişliği: konsol duvar için tipik B = 0.5 × H ile 0.7 × H
— Taban kalınlığı: minimum H/10, minimum 300 mm
— Temel tabanı don derinliğinin altında: İstanbul min. 0.8 m, Ankara min. 1.0 m, iç Anadolu min. 1.2 m
— Büyük taş (kürde) ve kopuk beton molozunun temel kazısına atılması kesinlikle yasaktır
USTA
"Pas payını 20 mm yaptık şefi, beton az gider — duvar incelmez ki zaten."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
İstinat duvarı toprağa gömülüdür. Zemine temas eden betonda nem ve agresif ortam koşulları demir korozyonunu hızlandırır. 20 mm pas payında 10-15 yıl içinde donatı paslanmaya başlar — paslanma demirin hacmini artırır ve beton patlama (cover spalling) yapar. Beton yüzeyi düşer, donatı açıkta kalır, aksiyal ve eğilme kapasitesi düşer. 50 mm pas payı bu süreyi 50+ yıla uzatır.
İstinat duvarı statik hesap kontrolü, drenaj tasarımı ve geoteknik değerlendirme için yazın.
WhatsApp'tan Ön Görüşme AlınMadde 8: Drenaj Sistemi — Weep Hole, Filtre Geotekstil ve Drenaj Borusu
Resmi Şartname Metni
Drenaj sistemi istinat duvarının vazgeçilmez bileşenidir. Drenaj olmadan tasarlanmış ve inşa edilmiş istinat duvarı kabul edilmeyecektir.
Weep hole (drenaj delikleri):
— Boyut: minimum 100 mm çap veya 100×100 mm kesit
— Yatay aralık: maksimum 1.5-2.0 m
— Dikey konum: temel üstünden 150-300 mm yüksekte, en az bir sıra
— Uzun duvarlarda: iki sıra weep hole uygulanacaktır
— Weep hole ağzı hasır veya geotekstil ile korunacaktır — tıkanma önleme
Granüler drenaj tabakası:
— Duvar arkasına minimum 300-500 mm genişliğinde, duvar tüm yüksekliğince granüler filtre malzeme döşenecektir
— Malzeme: temiz kırma taş veya çakıl, ince madde içeriği maks. yüzde 5, 20-60 mm dane boyutu
— Granüler tabakanın dolgu toprağından ayrılması için geotekstil filtre sarılacaktır
Delikli drenaj borusu (perforated pipe):
— Temel tabanında: DN100 delikli drenaj borusu geotekstil sarılı
— Eğim: minimum yüzde 1 (uzun duvarlarda yüzde 0.5 kabul)
— Tahliye noktasına kesintisiz bağlantı
— Drenaj borusu çıkışı kontrol edilebilir olacaktır — tıkanma tespiti için
Yüzey drenajı:
— Duvar arkası dolgu yüzeyi duvardan uzağa min. yüzde 2 eğimle şekillendirilecektir
— Yüzey suyu duvar yanına birikmeyecektir
Weep hole (drenaj delikleri):
— Boyut: minimum 100 mm çap veya 100×100 mm kesit
— Yatay aralık: maksimum 1.5-2.0 m
— Dikey konum: temel üstünden 150-300 mm yüksekte, en az bir sıra
— Uzun duvarlarda: iki sıra weep hole uygulanacaktır
— Weep hole ağzı hasır veya geotekstil ile korunacaktır — tıkanma önleme
Granüler drenaj tabakası:
— Duvar arkasına minimum 300-500 mm genişliğinde, duvar tüm yüksekliğince granüler filtre malzeme döşenecektir
— Malzeme: temiz kırma taş veya çakıl, ince madde içeriği maks. yüzde 5, 20-60 mm dane boyutu
— Granüler tabakanın dolgu toprağından ayrılması için geotekstil filtre sarılacaktır
Delikli drenaj borusu (perforated pipe):
— Temel tabanında: DN100 delikli drenaj borusu geotekstil sarılı
— Eğim: minimum yüzde 1 (uzun duvarlarda yüzde 0.5 kabul)
— Tahliye noktasına kesintisiz bağlantı
— Drenaj borusu çıkışı kontrol edilebilir olacaktır — tıkanma tespiti için
Yüzey drenajı:
— Duvar arkası dolgu yüzeyi duvardan uzağa min. yüzde 2 eğimle şekillendirilecektir
— Yüzey suyu duvar yanına birikmeyecektir
USTA
"Weep hole açmadık şefi, beton göçer — geri dolgu sıkı, su nereye gidecek ki."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Sıkıştırılmış geri dolgu geçirimsizdir — su içinde sıkışır ve birikirir. Weep hole olmayan duvarda yoğun yağış sonrası duvar arkasında su baskısı hızla yükseklir. Madde 3'teki örneği hatırlayalım: 5 m drenajsız duvar için su basıncı toprak itkisinin yüzde 167 fazlasıdır. Bu yük hiçbir güvenlik katsayısıyla karşılanamaz. Weep hole açmanın maliyeti sıfıra yakındır — beton kalıbına basit bir boru geçirmekten ibarettir.
Madde 9: Geri Dolgu Malzeme Kalitesi ve Kompaksiyon
Resmi Şartname Metni
Geri dolgu malzeme özellikleri:
— Granüler, iyi drene olan malzeme tercih edilecektir: kum, çakıl, kırma taş
— İç sürtünme açısı: minimum φ = 28°
— Likit limit (LL): maksimum 35, plastik indeks (PI): maksimum 10
— Organik madde içeriği: maksimum yüzde 3
— Şişme potansiyeli yüksek kil (CH, MH sınıfı): kesinlikle yasak — ıslanmada basınç üretir
— Büyük kaya ve moloz: yasak
Kompaksiyon protokolü:
— Katman kalınlığı: maksimum 20-30 cm (levhalı kompaktör ile)
— Kompaksiyon derecesi: minimum yüzde 95 Proctor
— Duvar yakınında (1.0 m içinde): yalnızca hafif elle kompaksiyon veya küçük levhalı kompaktör — büyük ekipman titreşimi taze betonun donatısına zarar verir ve duvar üzerine aşırı yatay yük uygular
Dolgu sırası:
— Geri dolgu beton sertleşme kürü tamamlandıktan sonra (minimum 28 gün) başlayacaktır
— Her iki yanda (varsa) eş zamanlı ve eşit dolgu yapılacaktır
— Granüler, iyi drene olan malzeme tercih edilecektir: kum, çakıl, kırma taş
— İç sürtünme açısı: minimum φ = 28°
— Likit limit (LL): maksimum 35, plastik indeks (PI): maksimum 10
— Organik madde içeriği: maksimum yüzde 3
— Şişme potansiyeli yüksek kil (CH, MH sınıfı): kesinlikle yasak — ıslanmada basınç üretir
— Büyük kaya ve moloz: yasak
Kompaksiyon protokolü:
— Katman kalınlığı: maksimum 20-30 cm (levhalı kompaktör ile)
— Kompaksiyon derecesi: minimum yüzde 95 Proctor
— Duvar yakınında (1.0 m içinde): yalnızca hafif elle kompaksiyon veya küçük levhalı kompaktör — büyük ekipman titreşimi taze betonun donatısına zarar verir ve duvar üzerine aşırı yatay yük uygular
Dolgu sırası:
— Geri dolgu beton sertleşme kürü tamamlandıktan sonra (minimum 28 gün) başlayacaktır
— Her iki yanda (varsa) eş zamanlı ve eşit dolgu yapılacaktır
USTA
"Kazıdan çıkan her şeyi geri doldurduk şefi, hızlı bitti — ayrı malzeme almak zaman alıyor."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
İstanbul'daki kazı toprağının büyük bölümü CH sınıfı şişen kildir. Bu malzeme sulandığında hacmini artırır — duvar arkasında baskı üretir. Bu pasif baskı tasarım hesabına girmemiştir ve ekstra itki olarak devreye girer. Sonuç: kayma güvenlik katsayısı 1.5'ten 1.1'e düşer. Geri dolgu için granüler malzeme kullanımı mühendislik gereklilik değil, tasarım varsayımının saha karşılığıdır.
Madde 10: Zemin Çivisi (Soil Nailing) ve Ankrajlı Perde Sistemleri
Resmi Şartname Metni
Zemin çivisi ve ankrajlı sistemler sınırlı alan koşullarında ve derin kazılarda kullanılır. Bu sistemler betonarme istinat duvarından farklı davranış mekanizmasına sahiptir.
Zemin çivisi (Soil Nailing) — TS EN 14490:
— Çivi eğimi: yataydan 10-15° aşağı
— Çivi aralığı: yatay ve düşey 1.0-1.5 m
— Çivi uzunluğu: duvar yüksekliğinin 0.5-0.8 katı
— Grout (çimento enjeksiyonu): su/çimento 0.4-0.5, basınç min. 0.5 MPa
— Püskürtme beton (shotcrete): minimum 100 mm, C25 sınıfı, demir ağ Q188 veya eşdeğeri
— Her çivi için çekme kapasitesi testi (proof test) zorunludur — TS EN 14490 uyarınca
Fore kazık + ankraj sistemi:
— Fore kazık: 300-600 mm çap, boy zemin koşuluna göre
— Ankraj: TS EN 1537 uyarınca, çekme kapasitesi test edilmiş
— Ön gerilme: tasarım yükünün yüzde 110-120'si ile kilit yüklemesi
— Her ankraj proof test ile kabul edilecektir — test başarısız ankraj değiştirilecektir
Zemin çivisi (Soil Nailing) — TS EN 14490:
— Çivi eğimi: yataydan 10-15° aşağı
— Çivi aralığı: yatay ve düşey 1.0-1.5 m
— Çivi uzunluğu: duvar yüksekliğinin 0.5-0.8 katı
— Grout (çimento enjeksiyonu): su/çimento 0.4-0.5, basınç min. 0.5 MPa
— Püskürtme beton (shotcrete): minimum 100 mm, C25 sınıfı, demir ağ Q188 veya eşdeğeri
— Her çivi için çekme kapasitesi testi (proof test) zorunludur — TS EN 14490 uyarınca
Fore kazık + ankraj sistemi:
— Fore kazık: 300-600 mm çap, boy zemin koşuluna göre
— Ankraj: TS EN 1537 uyarınca, çekme kapasitesi test edilmiş
— Ön gerilme: tasarım yükünün yüzde 110-120'si ile kilit yüklemesi
— Her ankraj proof test ile kabul edilecektir — test başarısız ankraj değiştirilecektir
USTA
"Çivi testi şefi, zaman alıyor — çivi attık, tutar zaten çiviler."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Zemin çivisi kapasitesi zemin-grout yüzeyindeki aderansla belirlenir. Bu aderans zeminin türüne, sondaj kalitesine ve grout karışımına bağlıdır. Hiçbir tasarım çivi başına grout-zemin aderansını garantileyemez — sahada test şarttır. Proof test, çivinin tasarım yükünü taşıyıp taşımadığını doğrudan ölçer. Test yapılmadan kabul edilen çivi sisteminde zayıf çiviler belirsizdir; deprem veya yük artışında en zayıf çivi önce kopar ve domino etkisi başlar.
Madde 11: Gabyon ve Taş İstinat Duvarı Özel Şartları
Resmi Şartname Metni
Gabyon duvarı (tel kafes + kaya dolgu):
— Tel kafes: galvanize çelik tel, minimum 3.0 mm çap, PVC kaplı veya çift galvanize (TS EN 10223-3)
— Kafes boyutu: tipik 1.0 × 1.0 × 2.0 m veya 0.5 × 1.0 × 2.0 m
— Dolgu taşı: granit veya bazalt tercih; minimum 100 mm, maksimum kafes boşluğunun 1.5 katı boyut
— Kireçtaşı ve kum taşı çözünmeye müsaittir — gabyon dolgusu için kullanılmayacaktır
— Kafesler bağlama teli (lacing wire) ile birbirine bağlanacaktır
— Maksimum gabyon duvar yüksekliği: 5 m (hesaplı), 3 m (hesapsız)
— Taban genişliği: yüksekliğin minimum 0.6 katı
Kuru taş istinat duvarı:
— Maksimum yükseklik: 2 m
— Eğim: duvarda taş yüzeyinde minimum 1:5 çekim (arkaya doğru)
— Kaba taş aralarına ince taş (kama taş) sıkıştırılacaktır
— Düzgün yüzeyli, yuvarlak taş kuru duvarda kullanılamaz — kayar
— Tel kafes: galvanize çelik tel, minimum 3.0 mm çap, PVC kaplı veya çift galvanize (TS EN 10223-3)
— Kafes boyutu: tipik 1.0 × 1.0 × 2.0 m veya 0.5 × 1.0 × 2.0 m
— Dolgu taşı: granit veya bazalt tercih; minimum 100 mm, maksimum kafes boşluğunun 1.5 katı boyut
— Kireçtaşı ve kum taşı çözünmeye müsaittir — gabyon dolgusu için kullanılmayacaktır
— Kafesler bağlama teli (lacing wire) ile birbirine bağlanacaktır
— Maksimum gabyon duvar yüksekliği: 5 m (hesaplı), 3 m (hesapsız)
— Taban genişliği: yüksekliğin minimum 0.6 katı
Kuru taş istinat duvarı:
— Maksimum yükseklik: 2 m
— Eğim: duvarda taş yüzeyinde minimum 1:5 çekim (arkaya doğru)
— Kaba taş aralarına ince taş (kama taş) sıkıştırılacaktır
— Düzgün yüzeyli, yuvarlak taş kuru duvarda kullanılamaz — kayar
USTA
"Gabyon dolguya kireçtaşı koyduk şefi, ucuz ve bol burada — taş taştır."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
Kireçtaşı suyla temas ettiğinde karbonasyon ve çözünme yaşar — yavaş ama sürekli bir hacim kaybıdır. 10-15 yıl sonra gabyon kafesindeki taşlar küçülmüş, kafes şişmiş ve duvar oturmuştur. Deformasyon önce estetik sorun, sonra stabilite sorunudur. Granit ve bazalt bu çözünme sorununu yaşamaz — ömür boyunca boyutsal stabiliteyi korur.
Madde 12: Deformasyon İzleme ve Kontrol Protokolü
Resmi Şartname Metni
İstinat duvarı izleme programı inşaat sırasında ve sonrasında uygulanacaktır:
İnşaat öncesi referans ölçümleri:
— Komşu yapılar: nivelman referans noktaları ve crackmetre (çatlak ölçer) kurulumu
— Zemin: piyezometre (su tablası izleme) kurulumu (5 m üstü duvarlarda)
— Duvar aksı boyunca: yüzey oturma referans noktaları
İnşaat sırasında izleme:
— Her kazı aşamasında (0.5-1.0 m aralıkla): yatay deformasyon kontrolü
— İzin verilen yatay deformasyon: H/1000 (H = duvar yüksekliği)
— Bu eşiğin aşılması: çalışma durdurulacak, mühendis değerlendirmesi yapılacaktır
İnşaat sonrası izleme:
— İlk 6 ay: aylık ölçüm
— Sonraki 2 yıl: üç ayda bir
— Yoğun yağış ve deprem sonrası: acil kontrol
— Weep hole çıkışları düzenli kontrol edilecektir — tıkanma tespiti
Deformasyon eşiğinin aşılması, rengi değişen weep hole çıkışı veya görünür çatlak: derhal mühendis bilgilendirilecek ve çevredeki alanlar boşaltılacaktır.
İnşaat öncesi referans ölçümleri:
— Komşu yapılar: nivelman referans noktaları ve crackmetre (çatlak ölçer) kurulumu
— Zemin: piyezometre (su tablası izleme) kurulumu (5 m üstü duvarlarda)
— Duvar aksı boyunca: yüzey oturma referans noktaları
İnşaat sırasında izleme:
— Her kazı aşamasında (0.5-1.0 m aralıkla): yatay deformasyon kontrolü
— İzin verilen yatay deformasyon: H/1000 (H = duvar yüksekliği)
— Bu eşiğin aşılması: çalışma durdurulacak, mühendis değerlendirmesi yapılacaktır
İnşaat sonrası izleme:
— İlk 6 ay: aylık ölçüm
— Sonraki 2 yıl: üç ayda bir
— Yoğun yağış ve deprem sonrası: acil kontrol
— Weep hole çıkışları düzenli kontrol edilecektir — tıkanma tespiti
Deformasyon eşiğinin aşılması, rengi değişen weep hole çıkışı veya görünür çatlak: derhal mühendis bilgilendirilecek ve çevredeki alanlar boşaltılacaktır.
USTA
"İzleme programı şefi, her ay ölçüm — gözle bakıyoruz, sorun olmaz."
Şantiye Gerçeği: Neden İzin Vermemelisin?
İstinat duvarı göçmesi önce milimetre seviyesinde deformasyonla başlar — gözle görülmez. Piyezometre su tablasının yükseldiğini erken tespit eder. İnklinometre yatay hareketi milimetre doğruluğunda ölçer. Bu veriler mühendise uyarı verir; zamanında müdahale ile göçme önlenir. Gözle kontrol sadece görünür hasar seviyesinde uyarır — bu seviyeye geldiğinde genellikle çok geçtir.
Madde 13: Göçme Mekanizmaları ve Hata Maliyet Tablosu
Türkiye'deki istinat duvarı göçmelerinin analizine dayanan bu tablo, 5 m yüksekliğinde, 20 m uzunluğunda betonarme konsol istinat duvarı için 2026 piyasa koşullarında hataların bedelini özetler:
| İhmal Edilen Madde | Göçme Mekanizması | Can/Mali Bedel |
|---|---|---|
| Zemin etüdü yapılmadı (Madde 1) | Yanlış φ → yetersiz boyutlandırma | Can kaybı riski + tüm yeniden yapım |
| Su basıncı hesaba katılmadı (Madde 3) | Yağış sonrası hidrostatik → kayma | Can kaybı riski + 300.000-800.000 TL |
| FS < 1.5 kayma (Madde 4) | Toprak itkisi taban sürtünmesini aşar | Ani kayma — can kaybı + yeniden yapım |
| Küresel kayma analizi yok (Madde 5) | Zemin kütlesi duvarla kayar | En tehlikeli göçme — geniş alan |
| Deprem hesabı yok (Madde 6) | Artık itki → depremde kayma | Can kaybı + olası cezai sorumluluk |
| Pas payı 20 mm (Madde 7) | 10-15 yılda donatı korozyonu | +150.000-400.000 TL (onarım veya yeniden yapım) |
| Drenaj sistemi yok (Madde 8) | Yağmur sonrası su baskısı → göçme | Can kaybı riski + 200.000-600.000 TL |
| Şişen kil geri dolgu (Madde 9) | Islanmada duvar itkisi artar | +100.000-300.000 TL (söküm + yeniden dolgu) |
| Çivi proof test yapılmadı (Madde 10) | Zayıf çivi → progresif göçme | Can kaybı riski + yeniden sistem |
| Gabyon'da kireçtaşı (Madde 11) | Çözünme → 10-15 yılda oturma | +80.000-200.000 TL (gabyon yenileme) |
| İzleme programı yok (Madde 12) | Erken uyarı alınamaz → ani göçme | Önlenebilir can kaybı + sorumluluk |
İstinat duvarı göçmesi Türkiye'de her yıl can almaktadır. Bu şartnamenin her maddesi, gerçek göçme kazalarının analizi ve mühendislik literatürünün konsensüsü üzerine kurulmuştur. Güvenlik katsayıları mühendislik standartlarının minimum gereksinimidir — bu değerlerin altındaki tasarım hukuki açıdan da sorun doğurur. Yapı sahibi olarak zemin etüdü, imzalı mühendislik hesabı ve drenaj sistemini talep etmek hem haklarınız hem koruyucunuzdur.
İstinat duvarı tasarım kontrolü, zemin etüdü değerlendirmesi ve mühendislik danışmanlığı için hemen yazın.
WhatsApp'tan Yazın