GES Çatı Montaj Sistemi Teknik Şartnamesi

Madde 1 — Kapsam ve Amaç

Bu şartname; villa, konut, ticari veya endüstriyel bina çatılarına uygulanan şebeke bağlantılı (on-grid) güneş enerjisi (GES) çatı montaj sistemlerinin — çatı statik değerlendirmesi, taşıyıcı konstrüksiyon, panel, elektriksel tasarım, koruma sistemleri, topraklama ve kalite kontrol esaslarını kapsar.

Bu doküman; arazi tipi (yer üstü) GES santralleri ve off-grid (şebekeden bağımsız) depolamalı sistemleri kapsamaz; bu sistemler için ayrı teknik şartname esas alınmalıdır.

Madde 2 — Tanımlar ve Kısaltmalar

Terim	Açıklama
FV Modül	Güneş ışığını doğrudan elektrik enerjisine çeviren fotovoltaik panel
String	Seri bağlı FV modüllerden oluşan, invertöre giden bir devre hattı
İnvertör	Panellerden gelen DC akımı şebekeye uygun AC akıma çeviren cihaz
AFDD (Ark Hatası Koruma Cihazı)	Seri/paralel ark hatalarını algılayıp devreyi kesen koruma cihazı
SPD (Parafudr)	Yıldırım/aşırı gerilim darbelerine karşı koruma sağlayan cihaz
Rapid Shutdown (Acil Kapatma)	Acil durumda DC gerilimi güvenli seviyeye indiren otomatik kapatma sistemi

Madde 3 — Uygulanacak Standart ve Yönetmelikler

Standart / Yönetmelik	Konu
TS EN IEC 61215	Kristal silikon FV modüller — tasarım nitelikleri ve tip onayı
TS EN IEC 61730	FV modül güvenlik nitelikleri
TS EN 62446 / IEC 62446	Şebeke bağlantılı FV sistemleri — dokümantasyon, devreye alma testleri
TS EN 1991-1-4	Rüzgar yükü hesap esasları
TS EN 1991-1-3	Kar yükü hesap esasları
TBDY 2018	Deprem etkisi altında bağlantı esasları
TS EN 1999-1-1 / TS EN 1993-1-1	Alüminyum/çelik ray konstrüksiyon tasarım esasları
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği	Elektrik tesisatı genel güvenlik esasları
TS HD 60364-7-712	Özel tesisler — fotovoltaik (FV) güç kaynak sistemleri elektrik tesisatı
IEC 60364-4-42	Termal etkilere karşı koruma (yangın, AFDD gereklilikleri)
TS EN 62305	Yıldırımdan korunma
Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelik	Çatı GES lisanssız üretim/şebeke bağlantı mevzuatı

Madde 4 — Çatı Statik Değerlendirmesi ve Yapısal Yeterlilik

• Mevcut çatı taşıyıcı sisteminin, panel + ray + kar + rüzgar yükü toplam ek yükünü karşılayıp karşılamadığı, proje mühendisi tarafından statik hesapla doğrulanır.
• Statik yeterlilik sağlanamıyorsa, çatı güçlendirmesi veya yük dağıtıcı ek profil sistemi değerlendirilir.
• Çatı yönü, eğimi ve gölgelenme durumu, panel verimliliği ve montaj planı açısından ayrıca değerlendirilir.
• Belediye/yapı denetim sürecinde istenen statik rapor, yapı kullanım izin belgesi ve GES uygunluk belgesi teslim öncesi tamamlanır.

Gölgelenme analizi: Komşu bina, baca, parapet, anten ve ağaç gibi kalıcı veya mevsimsel gölge kaynakları, kurulum öncesi saha keşfinde tespit edilip proje planına işlenir. Bir string üzerindeki panellerden yalnızca biri kısmi gölgede kalsa dahi, seri bağlantı yapısı nedeniyle bypass diyot devreye girene kadar o string'in tüm gücü düşebilir; bu etki tek bir gölgeli panelin izole bir sorun olmadığını, tüm diziyi etkileyebildiğini gösterir. Gölgelenme riski yüksek çatılarda, string invertör yerine string seviyesinde güç optimizatörü (power optimizer) veya panel başına mikro-invertör kullanımı değerlendirilir (bkz. Madde 9).

Madde 5 — Panel (FV Modül) Teknik Özellikleri

• FV modüller TS EN IEC 61215'e göre tasarım/tip onaylı ve TS EN IEC 61730'a göre güvenlik nitelikli olmalıdır.
• Modüller CE işaretli olmalı; mekanik yük testi (statik yük dayanımı) bağımsız test kuruluşunca belgelenmelidir.
• Aynı proje kapsamında kullanılan modüller, verim ve elektriksel uyumluluk açısından aynı seri/sınıftan seçilir.

Madde 6 — Taşıyıcı Konstrüksiyon (Ray Sistemi) Malzeme Özellikleri

• Ray, kelepçe ve bağlantı ayakları alüminyum (TS EN 1999-1-1) veya galvanizli çelik (TS EN 1993-1-1) malzemeden, açıklık ve yük durumuna uygun kesitte seçilir.
• Kelepçe ve bağlantı elemanları paslanmaz çelik (AISI 304/316) veya alüminyumla uyumlu kaplamalı olmalıdır; farklı metaller arası galvanik korozyon riski değerlendirilir.
• Beton düz çatı uygulamalarında balastlı (ağırlık bindirmeli, delmesiz) veya kimyasal ankrajlı sabitleme seçenekleri proje statiğine göre değerlendirilir.

Panel altı havalandırma boşluğu: Ray sistemi, panel alt yüzeyi ile çatı yüzeyi arasında hava akışına izin veren bir boşluk (tipik 10-15 cm) bırakacak şekilde tasarlanır. Bu boşluk hem panel sıcaklığını düşürerek verim kaybını azaltır hem de düz çatılarda membran üzerinde güneş altında biriken aşırı ısınmayı önleyerek membran ömrünü korur. Ray sisteminin çatı yüzeyiyle geniş temas alanı oluşturduğu (havalandırmasız) uygulamalarda, hem panel verimi düşer hem de altındaki yalıtım/membran katmanında zamanla ısı köprüsü etkisi ve hızlanmış yaşlanma görülebilir.

Madde 7 — Yapısal Hesap Esasları (Rüzgar, Kar, Deprem)

• Rüzgar yükü TS EN 1991-1-4 esasına göre hesaplanır; çatı kenar/köşe bölgelerindeki emme etkisi ayrıca değerlendirilir.
• Kar yükü TS EN 1991-1-3 esasına göre panel eğimi ve bölge kar yüküne uygun hesaplanır.
• Deprem etkisi altında bağlantı noktalarının kapasitesi TBDY 2018 esasına göre doğrulanır.

Karmaşık çatı geometrisine sahip veya yüksek katlı binalarda, standart rüzgar yükü hesabının yeterli güvenliği sağlayıp sağlamadığı proje mühendisi tarafından değerlendirilir; gerekli görülen durumlarda rüzgar tüneli testi veya CFD (hesaplamalı akışkanlar dinamiği) analizi ile doğrulama yapılır. Ayrıca panel-ray bağlantılarının rüzgar kaynaklı titreşime (aeroelastik etki) karşı yorulma dayanımı, uzun vadeli bağlantı gevşemesini önlemek amacıyla değerlendirilir.

Madde 8 — Çatı Delme ve Su Yalıtım Entegrasyonu

• Kiremitli çatılarda ray sabitleme noktaları, üretici onaylı flashing (su yalıtım contası/geçiş elemanı) ile detaylandırılır; bu detay ForumCAD Kiremit Çatı Kaplaması ve Çatı Su Yalıtımı şartnameleri esaslarıyla uyumlu olmalıdır.
• Düz çatılarda membran delinmeden uygulanabilen balastlı sistemler tercih edilebilir; delme gerektiren uygulamalarda mevcut su yalıtım membranıyla uyumlu ek yama/kaynak detayı uygulanır.
• Her delme noktası proje planında işaretlenir ve teslim belgelerinde konum kaydı tutulur.

Madde 9 — Elektriksel Tasarım, Kablolama ve Şebeke Bağlantısı

• String tasarımı, invertör giriş gerilim/akım aralığına ve gölgelenme koşullarına uygun yapılır; Madde 4'te tanımlanan gölgelenme riski yüksek çatılarda string invertör yerine güç optimizatörü veya mikro-invertör kullanımı değerlendirilir.
• DC kablo tesisatında UV/sıcaklığa dayanıklı, çift izoleli özel PV kablosu kullanılır.
• DC ve AC kablo hatları, elektromanyetik indüksiyon riskini azaltmak amacıyla ayrı kablo kanalında veya yeterli mesafeyle döşenir.
• Konektör bağlantıları (örn. MC4 tipi), üretici talimatındaki oturma sesi/hissi ile doğrulanır; tam oturmamış konektör kabul edilmez.
• Kablo döşemesinde, sıcaklık döngüsü kaynaklı gerilme ve zamanla gevşemeyi önlemek için yeterli gevşeklik payı (servis payı) bırakılır ve kablolar düzenli aralıklarla sabitlenir.
• Şebeke bağlantısı ve senkronizasyon, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ve TS HD 60364-7-712 esasına uygun yapılır; lisanssız üretim mevzuatı kapsamında ilgili dağıtım şirketi onayı alınır.
• Kablo güzergahları, mekanik hasara karşı kablo kanalı/boru içinde korunur; kablo bağlantı noktaları su geçirmez konektörlerle yapılır.

İnvertör konumlandırma: İnvertör, mümkün olduğunca serin ve havalandırılan bir iç mekana (garaj, teknik oda) yerleştirilir; doğrudan güneşe maruz çatı üstü konumlar yüksek ortam sıcaklığı nedeniyle invertör ömrünü kısaltır ve verim düşüşüne yol açar. İnvertör iç mekana alındığında artan DC kablo mesafesinin oluşturduğu voltaj düşümü, kablo kesiti seçiminde hesaba katılır.

Madde 10 — Koruma Sistemleri ve Yangın Güvenliği

• DC ve AC devrelerde, seri/paralel ark hatalarını algılayan AFDD (ark hatası koruma cihazı) kullanılır.
• Yıldırım ve ani gerilim yükselmelerine karşı uygun SPD (parafudr) seçilir; çatı üstü uygulamalarda DC tarafında tipik Tip 2 SPD, yıldırım riski yüksek bölgelerde Tip 1+2 kombinasyonu değerlendirilir.
• Acil durumlarda (yangın, bakım) DC gerilimi güvenli seviyeye indiren acil kapatma (rapid shutdown) sistemi, modül veya string seviyesinde uygulanır.
• Kaçak akım koruması ve aşırı akım sigortaları, ilgili şebeke bağlantı şartlarına uygun seçilir.

Madde 11 — Topraklama ve Yıldırımdan Korunma

• Panel çerçeveleri, ray sistemi ve tüm metal bileşenler potansiyel eşitleme/topraklama hattına dahil edilir; topraklama direnci ilgili yönetmelik sınır değerlerini sağlar.
• Bina paratoner sistemi varsa, GES topraklaması bu sistemle koordineli tasarlanır; TS EN 62305 esasına göre risk analizi yapılır.
• Topraklama süreklilik testi, devreye alma öncesi yapılır ve sonuç tutanağa geçirilir.

Madde 12 — Montaj Toleransları ve Uygulama Esasları

• Ray hizası ve panel düzlemi, komşu panellerle ±3 mm toleransla hizalanır.
• Panel eğim açısı, proje bazında güneşlenme optimizasyonuna göre belirlenir; yalnızca mevcut çatı eğimine bağlı kalınmaz.
• Kablo bağlantıları üretici konektör talimatına uygun yapılır, gevşek/yarım oturmuş konektör kabul edilmez.
• Bağlantı cıvataları tork değerine göre sıkılır ve kontrol tutanağa geçirilir.
• Panel dizileri arasında, bakım ve temizlik erişimini sağlayacak minimum 60 cm genişliğinde geçiş yolu bırakılır; panel sayısını artırmak amacıyla bu boşluktan feragat edilmez.
• Çatı parapetine, baca çevresine ve diğer mevcut çatı elemanlarına erişim, panel dizilimiyle engellenmeyecek şekilde planlanır.

Madde 13 — Kalite Kontrol ve Test Şartları

Test / Kontrol	Referans Standart
Çatı statik yeterlilik hesabı	Proje mühendisi statik raporu
FV modül tip onayı/güvenliği	TS EN IEC 61215 / TS EN IEC 61730
Sistem dokümantasyonu ve devreye alma testi	TS EN 62446
Topraklama süreklilik ve direnç testi	İlgili yönetmelik sınır değerleri
Yalıtım direnci ve string gerilim/akım testi	Üretici/proje teknik şartı
Su yalıtım geçiş detayı kontrolü	Görsel + su testi

Madde 14 — İş Güvenliği ve Çalışma Şartları

• Çatı üstü çalışmalarda düşme önleyici ekipman (harness, güvenlik hattı) kullanılır.
• Elektrik bağlantı işlemleri, panel gün ışığı altında dahi gerilim üretebileceğinden, yetkili elektrik personeli tarafından uygun yalıtımlı ekipmanla yapılır.
• Kurulum sırasında paneller geçici olarak opak örtü ile kapatılarak gerilim riski azaltılabilir.

Madde 15 — Bakım ve Periyodik Kontrol

• Panel yüzeyleri periyodik olarak temizlenir; kirlenme/gölgelenme verim kaybı açısından izlenir.
• Bağlantı noktaları, kablo izolasyonu ve topraklama süreklilik durumu yılda en az 1 kez kontrol edilir.
• İnvertör performans verileri (varsa uzaktan izleme sistemi üzerinden) düzenli takip edilir; anormal düşüş tespit edilirse arıza taraması yapılır.
• Çatı su yalıtım geçiş noktaları, genel çatı bakım periyoduyla birlikte kontrol edilir.
• Panel altına ve çevresine yaprak/kir birikimi nedeniyle tıkanabilecek oluk ve iniş borusu hatları periyodik olarak kontrol edilip temizlenir; GES kurulumu, mevcut çatı su tahliye sisteminin erişilebilirliğini engellemeyecek şekilde planlanmış olmalıdır.

Madde 16 — Garanti Şartları

Kapsam	Garanti Süresi
FV modül (ürün garantisi)	10-12 yıl (üretici garantisi)
FV modül performans garantisi	25 yıl (üretici garantisi, kademeli verim taahhüdü)
İnvertör	5-10 yıl (üretici garantisi)
Taşıyıcı konstrüksiyon (ray sistemi)	10 yıl
Çatı su yalıtım geçiş detayı (flashing)	5 yıl
Montaj işçiliği (genel)	2 yıl

Çatı su yalıtım geçiş detayı (flashing), genel montaj işçiliğinden ayrı ve daha uzun bir garanti süresine tabidir; çünkü hatalı bir geçiş detayının neden olduğu sızıntı, çoğu zaman 2 yıllık işçilik garantisi süresi içinde değil, 3-5 yıl sonra belirgin hâle gelir.

Madde 17 — Teslim Belgeleri

• Çatı statik yeterlilik hesap raporu
• Rüzgar/kar/deprem yükü statik hesap raporu
• FV modül ve invertör CE/uygunluk belgeleri, teknik föyler
• Devreye alma test raporu (TS EN 62446)
• Topraklama test tutanağı
• Çatı delme noktaları planı ve su yalıtım detay onayı
• Dağıtım şirketi bağlantı onayı (lisanssız üretim mevzuatı kapsamında)
• Uygulama projesi (as-built) ve tek hat şeması
• Garanti belgeleri ve bakım talimatı

Madde 18 — Reddedilme Kriterleri

• Çatı statik yeterlilik hesabı yapılmadan başlanan kurulum
• Rüzgar/kar/deprem yükü hesabı yapılmadan boyutlandırılmış taşıyıcı konstrüksiyon
• Yalnızca silikon dolgu ile "su yalıtılmış" kabul edilen çatı delme noktaları
• UV dayanımsız standart kablo ile yapılan DC tesisatı
• AFDD (ark hatası koruma) veya uygun SPD olmadan devreye alınmış sistemler
• Acil kapatma (rapid shutdown) sistemi bulunmayan çatı üstü kurulumlar
• Panel çerçeveleri/ray sistemi topraklama hattına dahil edilmemiş kurulumlar
• TS EN IEC 61215/61730 belgesi sunulmayan FV modüller